Vasi tayini nasıl yapılır sorusu, zihinsel engeli, ileri düzey demans veya alzheimer rahatsızlığı, ağır psikiyatrik bozukluğu ya da bilincini kapatan kronik hastalığı bulunan bireylerin mülkiyet haklarını, resmi işlemlerini ve sağlık kararlarını koruma altına almak isteyen aile fertlerinin karşılaştığı en kritik hukuki süreçtir. Hukukumuzda ayırt etme gücü bulunmayan bireylerin haksız fiillerle mağdur edilmesini önlemek ve hukuki işlem ehliyetlerini yasal bir temsilci eliyle yürütmek üzere vesayet müessesesi kurulmuştur.
Vesayet hukuku, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 396 ila 494. maddeleri arasında son derece sıkı şekil şartlarına ve yargısal denetime bağlanmıştır. Vasi tayini işlemi noterden vekaletname verilerek halledilebilecek basit bir temsil yetkisi kesinlikle değildir; münhasıran Sulh Hukuk Mahkemesi Hakimliği tarafından resmi sağlık kurulu raporuna istinaden tesis edilen kurucu bir yargı kararıdır. Bu rehberde, vasi atanma şartları, TMK 405-408 kısıtlanma gerekçeleri, hastane sağlık kurulu sevk aşamaları, vasinin yetkileri ve görevleri, TMK 462 ek izin kararları ile mahkemeye sunulacak resmi dava dilekçesi şablonu yer almaktadır.
1. Vesayet Sebepleri: Hangi Durumlarda Vasi Atanır?
Türk Medeni Kanunu'nda bir yetişkinin kısıtlanarak (hacir altına alınarak) kendisine vasi atanabileceği haller sınırlı olarak sayılmıştır:
- Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı (TMK Madde 405): Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Zihinsel yetersizlik, otizm, şizofreni ve demans/alzheimer bu maddenin en yaygın uygulama alanıdır.
- Savurganlık, Alkol veya Uyuşturucu Madde Bağımlılığı (TMK Madde 406): Mal varlığını kötü yöneterek kendisini ve ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan bireyler kısıtlanabilir.
- Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza (TMK Madde 407): Bir yıl veya daha uzun süreli kesinleşmiş hapis cezasına mahkum olan her ergin hükümlüye zorunlu olarak vasi atanır.
- İstek Üzerine Kısıtlanma (TMK Madde 408): Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin şahıs bizzat kendi isteğiyle kendisine vasi atanmasını talep edebilir.
2. Vasi Yetkileri ve Mahkeme İzinleri Karşılaştırma Matrisi
Aşağıdaki semantik tabloda, vasinin kendi inisiyatifiyle yapabileceği işlemler ile Sulh Hukuk Mahkemesi'nden TMK 462 uyarınca ek izin almasını gerektiren işlemler listelenmiştir:
| Yapılacak Hukuki İşlem Türü | Vasinin Tek Başına Yetkisi Var mı? | Mahkeme Ek İzin Kararı Şart mı? | Yasal Dayanak Maddesi | Gereken Mahkeme Mercii |
|---|---|---|---|---|
| Kısıtlının Rutin Bakımı ve İkameti | Evet (Doğrudan yetkili) | Hayır | TMK Md. 445 | Vasinin Bizzat Kendisi |
| ÖTV Muafiyetli Engelli Araç Alımı | Hayır (Yetkisiz) | Evet (Kesinlikle Şart) | TMK Md. 462/f.8 | Sulh Hukuk Mahkemesi |
| Kısıtlıya Ait Taşınmaz (Ev/Arsa) Satışı | Hayır (Yetkisiz) | Evet (Çifte İzin Şart) | TMK Md. 462/f.1 & 463 | Sulh Hukuk + Asliye Hukuk |
| Banka Mevduatından Yüklü Para Çekme | Hayır (Hesap Blokelidir) | Evet (Miktar Belirtilerek) | TMK Md. 462/f.2 | Sulh Hukuk Mahkemesi |
| Kısıtlı Adına Dava Açma / Sulh Olma | Hayır | Evet (Dava İzni Kararı) | TMK Md. 462/f.9 | Sulh Hukuk Mahkemesi |
| Yıllık Hesap ve Defter Sunumu | Zorunlu Yükümlülük | Mahkeme Denetler | TMK Md. 454 - 455 | Sulh Hukuk Mahkemesi |
3. Vasilik Süreci ve Yıllık Denetim Raporu Simülasyonu
Vasi tayin edilen bir bireyin yasal temsilcilik süreci ve mahkemeye karşı hesap verme yükümlülüğü şu yasal takvime tabidir:
- Vasilik Süresi: TMK 456 uyarınca vasi 2 yıl süreyle atanır. 2 yılın sonunda mahkemeye dilekçe verilerek vasilik süresi ikişer yıllık periyotlarla uzatılır. Uzatma kararı alınmazsa vasi belgesi resmi kurumlarda geçersiz hale gelir.
- Defter Tutma ve Mal Varlığı Tespiti: Karar kesinleştikten sonra Sulh Hukuk Mahkemesi yazı işleri müdürü kısıtlının tüm taşınır, taşınmaz, banka mevduatı ve gelirlerini içeren resmi defter tanzim eder (TMK 454).
- Yıllık Vasilik Hesap Raporu: Vasi, her takvim yılının sonunda kısıtlının emekli maaşı, engelli aylığı ve diğer gelirleri ile kısıtlı için yapılan sağlık, giyim, gıda ve barınma harcamalarını faturalarıyla belgeleyerek mahkemeye 'Vasilik Yıllık Hesap Raporu' olarak sunmak zorundadır.
4. Adım Adım Vasi Tayini Dava Krokisi
Sulh Hukuk Mahkemesi'nde vasi tayini süreci şu adımlarla yürütülür:
- Yetkili Mahkemeye Başvuru: Kısıtlanacak bireyin MERNİS ikametgah adresinin bulunduğu yer Nöbetçi Sulh Hukuk Mahkemesi'ne vasi tayini dava dilekçesi verilir.
- Tensip Zaptı ve Hastane Sevki: Mahkeme tensip zaptı düzenleyerek kısıtlı adayını tam teşekküllü devlet veya şehir hastanesine resmi yazı ile sevk eder.
- Sağlık Kurulu Muayenesi: Kısıtlı adayı psikiyatri, nöroloji ve ilgili branş hekimlerince muayene edilir. Heyet, bireyin 'hukuki ehliyeti olup olmadığı ve vesayet altına alınmasının gerekip gerekmediğini' bildiren resmi raporu tanzim eder ve mahkemeye UYAP üzerinden gönderir.
- Akrabaların Dinlenmesi ve Kolluk Tahkikatı: Mahkeme, vasi adayı ve kısıtlının birinci derece yakınları hakkında emniyet/jandarma kanalıyla ahlaki ve ekonomik durum tahkikatı yaptırır.
- Duruşma ve Kararın Kesinleşmesi: Hakim raporu ve tahkikatı inceleyerek duruşmada vesayet kararı verir. İtiraz süresinin geçmesiyle karar kesinleşir ve vasiye onaylı 'Vasi Belgesi' teslim edilir.
5. Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Dilekçesi Şablonu
Mahkemeye sunulacak standart vesayet davası başvuru dilekçesi örneği:
NÖBETÇİ SULH HUKUK MAHKEMESİ HAKİMLİĞİ'NE
İSTANBUL
DAVACI (VASİ ADAYI): Adı Soyadı (T.C. Kimlik No: ....................)
ADRES: ....................................................................
TELEFON: 05........................
KISITLANMASI İSTENEN: Adı Soyadı (T.C. Kimlik No: ....................)
YAKINLIK DERECESİ: Annesi / Babası / Çocuğu / Kardeşi
ADRESİ: ....................................................................
KONU: TMK Madde 405 Gereğince Akıl Zayıflığı / Ağır Hastalık Sebebiyle Kısıtlanması İstenen Bireye Vasi Tayin Edilmesi Talebidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Kısıtlanması talep edilen ...................................., yukarıda belirtilen adreste benimle birlikte ikamet etmekte olup öz .................... olur.
2. Kendisi uzun süredir ağır zihinsel engelli / demans-alzheimer rahatsızlığı ile mücadele etmekte olup, fiil ehliyetini ve ayırt etme gücünü tamamen kaybetmiştir. Kendi öz bakımını, sağlık tedavisini ve bankacılık işlemlerini tek başına idare edebilmesi fiilen imkansızdır.
3. Günlük yaşamını sürdürebilmesi, engelli haklarından faydalanabilmesi, sağlık ve tedavi kararlarının ivedilikle alınabilmesi için Türk Medeni Kanunu'nun 405. maddesi uyarınca kısıtlanması zorunluluğu doğmuştur.
4. Bireyin bakımını fiilen üstlenen ve birinci derece yakını olan şahsımın vasi olarak atanmasında kısıtlının menfaatleri açısından hukuki ve fiili bir engel bulunmamaktadır.
HUKUKİ SEBEPLER: TMK m. 405 vd., HMK ve ilgili sair mevzuat.
DELİLLER: Vukuatlı nüfus kayıt örneği, ikametgah belgeleri, mevcut engelli sağlık raporları, tam teşekküllü devlet hastanesinden aldırılacak resmi heyet raporu, tanık beyanları ve her türlü yasal delil.
NETİCE VE TALEP: Yukarıda arz edilen nedenlerle; kısıtlanması istenen ....................................'ın tam teşekküllü bir devlet hastanesine sevk edilerek vesayet altına alınmasının gerekip gerekmediği yönünde resmi rapor aldırılmasına, neticeten TMK 405 uyarınca KISITLANMASINA ve şahsımın kendisine VASİ OLARAK ATANMASINA karar verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. .../.../2026
Davacı (Vasi Adayı)
Ad Soyad - İmza
Vasilik, Kayyımlık ve Yasal Danışmanlık (Müşavirlik) Arasındaki Farklar
Toplumda kısıtlılık ve temsil müessesesi denildiğinde yalnızca 'vasi tayini' bilinmektedir. Oysa Türk Medeni Kanunu kısıtlama ağırlığına ve bireyin korunma ihtiyacına göre üç farklı hukuki koruma modeli öngörmüştür:
- Vasi (TMK m. 403): Ayırt etme gücü bulunmayan, akıl zayıflığı veya akıl hastalığı sebebiyle kendi başına hiçbir hukuki işlem yapamayacak durumda olan bireyleri temsil eden en geniş yetkili kanuni temsilcidir.
- Kayyım (TMK m. 426 - 428): Bireyin fiil ehliyeti kısıtlanmaksızın, yalnızca belirli bir işi görmek veya belirli bir mal varlığını yönetmek üzere geçici olarak atanan temsilcidir. Örneğin vasi ile kısıtlı arasında bir miras davasında menfaat çatışması çıkarsa, mahkeme kısıtlıyı o davada temsil etmek üzere bir 'temsil kayyımı' görevlendirir.
- Yasal Danışman / Müşavir (TMK m. 429): Bireyin ayırt etme gücü yerindedir ancak tecrübesizliği, hafif yaşlılığı veya fiziksel engeli sebebiyle taşınmaz alım satımı, dava açma, ödünç para alma gibi hayati işlemlerde korunması gerekir. Bu durumda mahkeme bireyi kısıtlamaz; sadece belirli işlemleri yaparken yasal danışmanın onayını arar (Oy müşavirliği veya yönetim müşavirliği).
Vasinin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu: Görevi Kötüye Kullanmanın Yaptırımları
Vasi tayin edilen şahıs, kısıtlının mal varlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilecek sınırsız bir hakka sahip değildir. TMK'nın 468 ve 469. maddeleri uyarınca vasi, vesayet altındaki kişinin mal varlığını iyi bir aile babası gibi özenle yönetmek ve korumakla mükelleftir. Vasinin kısıtlıya ait engelli maaşını, taşınmaz gelirlerini veya mevduatlarını kendi şahsi çıkarları için harcaması açıkça suç teşkil eder.
Vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi her yıl düzenli olarak vasinin sunduğu defter ve faturaları denetler. Usulsüzlük veya kısıtlının zarara uğratıldığının tespit edilmesi halinde mahkeme derhal vasiyi görevden alır (TMK m. 483) ve kısıtlının uğradığı zararın vasi tarafından şahsi mal varlığıyla tazmin edilmesine hükmeder. Ayrıca durum Cumhuriyet Başsavcılığı'na bildirilerek vasi hakkında 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında 'Güveni Kötüye Kullanma' veya 'Görevi İhmal/Kötüye Kullanma' suçlarından hapis istemiyle kamu davası açılır.
6. İlgili Engelli Hakları ve Mevzuat Bağlantıları
Vesayet kararı sonrası engelli bireyler adına yürütülecek diğer resmi işlemleri incelemek için ilgili rehberlerimizi ziyaret edebilirsiniz:
Resmi Adalet Portalları ve Mevzuat:
Vasi tayini davası hangi mahkemede açılır ve masrafı ne kadardır?
Vesayet davalarında görevli ve yetkili mahkeme, kısıtlanması istenen bireyin yerleşim yeri (ikametgah) Sulh Hukuk Mahkemesidir. Dava çekişmesiz yargı işi olduğundan harçtan muaftır; yalnızca tebligat ve bilirkişi/hastane gider avansı ödenir.
Vasi atanabilmek için kısıtlı adayının hastaneye gitmesi zorunlu mudur?
Evet. Türk Medeni Kanunu'nun 409. maddesi uyarınca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya karar verilebilmesi için resmi sağlık kurulu raporunun tanzimi kanunen zorunludur. Mahkeme kişiyi tam teşekküllü bir devlet hastanesine sevk eder.
Vasi kısıtlı adına ÖTV muafiyetli araç satın alabilir mi?
Evet ancak yalnızca vasi kararı yeterli değildir. Türk Medeni Kanunu'nun 462. maddesi gereğince Sulh Hukuk Mahkemesinden ayrıca 'Araç Alımı İçin Ek İzin Kararı' alınması zorunludur. Mahkeme aracın kısıtlının menfaatine kullanılacağına kanaat getirirse izin verir.
Vasilik süresi kaç yıldır ve nasıl uzatılır?
TMK 456. maddesi gereğince vasi kural olarak iki yıl için atanır. İki yıllık sürenin bitiminde vasi mahkemeye başvurarak görev süresinin ikişer yıllık sürelerle uzatılmasını talep edebilir; vasilik kendiliğinden devam etmez.
Vasinin kısıtlının bankadaki parasını çekmesi için mahkeme izni gerekir mi?
Evet. Kısıtlının mal varlığı ve banka mevduatları vesayet denetim makamının kontrolü altındadır. Vasinin kısıtlıya ait yüklü mevduatları çekmesi veya gayrimenkul satışı yapması için TMK 462 uyarınca Sulh Hukuk Mahkemesinden ve TMK 463 uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesinden izin alması şarttır.
