Engelli Bireylerin Seçme-Seçilme Hakkı ve Oy Kullanmada Erişilebilirlik Kolaylıkları 2026: Seyyar Sandık, Şablonlu Pusula ve Yasal Haklar

Demokratik bir hukuk devletinde egemenliğin yegane tecelligahı olan seçim sandığı, toplumun tüm fertlerinin hiçbir ayrımcılığa maruz kalmaksızın eşit, bağımsız ve gizli şekilde iradesini ortaya koyabilmesiyle meşruiyet kazanır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 67. maddesinde güvence altına alınan seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı ile Anayasa'nın 10. maddesindeki kanun önünde eşitlik ve engelliler lehine pozitif ayrımcılık ilkesi; engelli bireylerin seçim süreçlerine tam ve etkin katılımının anayasal temelini oluşturmaktadır. Bu normatif güvence, 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un 4. ve 15. maddeleri ile 298 Sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un amir hükümleriyle kurumsal bir işleyişe kavuşturulmuştur.

Geçmiş yıllarda oy verme binalarının fiziki mimarisinden kaynaklanan engeller, dik merdivenler, dar kabinler ve görme engelliler için bağımsız oy kullanma araçlarının bulunmayışı demokratik katılımın önünde ciddi engeller yaratmaktaydı. Ancak son dönemde yürürlüğe giren 7393 Sayılı Kanun reformları, Yüksek Seçim Kurulu (YSK) ilke kararları ve e-Devlet altyapısıyla entegre edilen seyyar sandık uygulamaları sayesinde; engelli vatandaşlarımızın gerek oy kullanma (seçme) gerekse yönetime talip olma (seçilme) haklarında çağdaş ve erişilebilir standartlara ulaşılmıştır. Bu kapsamlı rehber; yatağa bağımlı seçmenler için seyyar sandık başvuru adımlarından görme engelliler için kabartmalı pusula şablonuna, sandık başı refakatçi kurallarından sandık kurullarına sunulacak ıslak imzalı itiraz tutanağına kadar tüm yasal detayları ele almaktadır.

Engelli Bireylerin Seçme ve Seçilme Hakkının Anayasal ve Yasal Temelleri

Demokratik temsil hakkı, vatandaşlığın en temel siyasal tezahürüdür. Anayasa'nın 67. maddesinin birinci fıkrası, "Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir" amir hükmünü taşımaktadır. Yine aynı maddenin üçüncü fıkrasında seçimlerin serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılacağı vurgulanmaktadır.

Engellilik temelinde ise Anayasa'nın 10. maddesine 2010 anayasa değişikliği ile eklenen fıkra hayati önemdedir: "Engelliler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz." Bu anayasal ilke, engelli bireylere sağlanan seyyar sandık, refakatçi desteği, şablon kullanımı ve zemin kat sandık tahsislerinin birer ayrıcalık değil; Anayasa'nın emrettiği 'fiili eşitliği sağlama zorunluluğu' olduğunu hukuken tescil etmektedir. Konuyla ilgili mevzuat dayanaklarına mevzuat.gov.tr üzerinden erişilebileceği gibi, seçim takvimi ve sandık güvenliği kararları Yüksek Seçim Kurulu Resmi Sitesi vasıtasıyla ilan edilmektedir.

Öte yandan Birleşmiş Milletler Engelli Kişilerin Haklarına Dair Sözleşme'nin (UN CRPD) 29. maddesi, taraf devletlerin engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında siyasi haklarını kullanabilmelerini ve oy verme usullerinin, olanaklarının ve materyallerinin uygun, erişilebilir, kolay anlaşılır ve kullanılabilir olmasını sağlama mükellefiyetini uluslararası hukukun amir kuralı haline getirmiştir. Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrası uyarınca temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalar ile ulusal kanunların çelişmesi halinde andlaşma hükümleri esas alınacağından, seçim kurulları engellilerin oy hakkını kolaylaştırmak için her türlü idari tedbiri almak zorundadır.

Seyyar Sandık Uygulaması ve Evde Oy Kullanma Prosedürü

Türkiye'de seçim hukuku sahasında hayata geçirilen en ilerici reformlardan biri 298 Sayılı Kanun Ek Madde 1 hükmüyle yürürlüğe giren seyyar sandık sistemidir. Seyyar sandık uygulaması; hastalığı, felç durumu, ileri derecede solunum cihazına bağlı olması veya ileri yaş engelliliği nedeniyle sandık alanına fiziken gidemeyecek ölçüde yatağa bağımlı olan seçmenlerin evlerine sandık kurulunun bizzat gitmesini sağlayan bir kamu hizmetidir.

Seyyar sandık imkanından yararlanabilmek için belirli usul ve şekil şartlarının eksiksiz yerine getirilmesi zorunludur:

• Yatağa Bağımlılık Tıbbi Belgesi: Seçmenin 'yatağa bağımlı' olduğunu belgeleyen yetkili bir sağlık kuruluşundan alınmış geçerli Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu ya da kamu hastanelerinden temin edilmiş 'tek hekim durum bildirir sağlık raporu' bulunmalıdır. Raporda açıkça 'yatağa bağımlıdır' veya 'seyyar sandıkta oy kullanması uygundur' ibaresinin yer alması aranmaktadır. Rapor alma ve yenileme süreçleri bu doğrultuda zamanında tamamlanmalıdır.
• Seyyar Sandık Talep Formu: YSK tarafından her seçim dönemi yayımlanan 'Seyyar Sandık Kurulu Talep Formu' eksiksiz doldurulur. Formda seçmenin T.C. kimlik numarası, ikametgah adresi, irtibat telefonu ve onay beyanı yer alır.
• Başvuru Mercisi ve Süresi: Seçim takviminde 'Muhtarlık Bölgesi Askı Listeleri'nin ilan edildiği askı süresi içinde başvuru yapılmalıdır. Seçmen bizzat başvurabileceği gibi; eşi, çocukları, birinci veya ikinci derece akrabaları aracılığıyla bağlı bulunduğu İlçe Seçim Kurulu Başkanlığı'na veya doğrudan mahalle muhtarlığına evrak teslim edebilir.
• e-Devlet Üzerinden Dijital Müracaat: Son seçimlerde YSK ile Türksat entegrasyonu tamamlanmış olup, sistemde geçerli e-Raporu bulunan seçmenler turkiye.gov.tr üzerinde yer alan 'Seyyar Sandık Kurulu Talep Başvurusu' hizmeti aracılığıyla hiçbir kamu kurumuna gitmeden başvurularını tek tıkla iletebilmektedir.

İlçe Seçim Kurulu, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve e-Rapor veri tabanları üzerinden seçmenin raporunun sıhhatini denetler. Başvurusu onaylanan seçmenler, sabit sandık kütüklerinden düşülerek müstakil 'Seyyar Sandık Seçmen Listesi'ne kaydedilir. Seçim günü seyyar sandık kurulu başkanı, kamu görevlisi üye ve siyasi parti temsilcilerinden oluşan heyet, beraberlerinde taşınabilir şeffaf seyyar sandık, kapalı oy verme paravanı ve mühürlü oy pusulalarıyla seçmenin konutuna gelir. Seçmen yatağında oturarak veya paravan arkasında gizliliğe riayet ederek oyunu kullanır ve zarfı bizzat sandığa atar.

Görme Engelli Seçmenler İçin Kabartmalı Oy Pusulası Şablonu

Uzun yıllar boyunca görme engelli vatandaşlarımız, sandık kurulunda veya refakatçi eşliğinde oy kullanmak zorunda kaldıkları için 'oyun gizliliği' (gizli oy ilkesi) ihlal edilmekte ve iradelerinin sandığa tam olarak yansıyıp yansımadığı yönünde şüpheler oluşmaktaydı. Sivil toplum kuruluşlarının ve görme engelli aktivistlerin yıllar süren mücadelesi neticesinde, 7393 Sayılı Kanun ile 298 Sayılı Kanun'un 14. ve 93. maddelerinde devrim niteliğinde bir değişiklik yapılmıştır.

Kanun maddesine eklenen açık hüküm şöyledir: "Yüksek Seçim Kurulu, görme engelli seçmenlerin tek başlarına ve gizlilik esasına uygun olarak oy kullanabilmelerini sağlamak amacıyla oy pusulalarına uygun şablon hazırlar." Bu hüküm doğrultusunda her seçim sandığına o sandık bölgesindeki pusula dizilimine birebir uyumlu kabartmalı (Braille alfabeli ve delikli) pleksiglas/karton oy şablonları gönderilmektedir.

Görme engelli seçmenin bağımsız oy verme basamakları şu şekilde cereyan eder:

• Görme engelli seçmen sandık alanına geldiğinde, sandık kurulu başkanından görme engelli oy pusulası şablonunu talep eder (Kurul bu şablonu hazır bulundurmak mecburiyetindedir).
• Oy pusulası, şablonun içerisine tam oturacak şekilde yerleştirilir. Şablon üzerinde her partinin ve bağımsız adayın hizasında Braille ve kabartma harflerle sıra numarası ve boşluk pencereleri bulunur.
• Seçmen kabine tamamen tek başına girer. Parmak uçlarıyla tercih edeceği partinin veya cumhurbaşkanı adayının kabartma penceresini bulur.
• 'TERCİH / EVET' mührünü şablonun ilgili boşluğuna basar. Mühür yalnızca oy pusulasında o adaya ayrılan yuvarlak alana temas eder; pusulanın diğer kısımlarına taşma yapmaz.
• Pusulayı şablondan çıkaran seçmen, mührün kurumasını bekleyerek pusulayı katlar, zarfa yerleştirir ve şeffaf sandığa bizzat atarak oy verme işlemini kimsenin yardımına ihtiyaç duymadan, yüzde yüz gizlilik içinde tamamlar.

Sandık Alanlarında Fiziki Erişilebilirlik ve Zemin Kat Zorunluluğu

Ortopedik engelliler, tekerlekli sandalye kullanıcıları, protez kullanan bireyler ve baston desteğiyle yürüyebilen kronik hastalar için oy kullanılacak okul binalarının mimari erişilebilirliği hayati önem taşır. 5378 Sayılı Kanun Madde 15 uyarınca tüm kamu binalarının engellilerin erişilebilirliğine uygun hale getirilmesi yasal zorunluluktur. Bu zorunluluk seçim günlerinde daha da katı şekilde uygulanır.

YSK Seçmen Kütüğü Genelgeleri uyarınca, seçmen kütüğünde engellilik kaydı bulunan vatandaşlarımızın kayıtlı oldukları sandıkların otomatik olarak zemin kat veya giriş katlarında kurulması kanuni esastır. Bu kapsamda dikkat edilmesi gereken temel standartlar şunlardır:

• Engelli Seçmen Bildirimi: Seçmenlerin kütük askı döneminde seçmen kütüğü engellilik kaydını kontrol etmeleri gerekmektedir. Eğer seçmen listesinde 'Ortopedik veya Görme Engelli' şerhi yoksa, engelli kimlik kartı veya sağlık raporu ibraz edilerek kaydın güncellenmesi talep edilmelidir. Bu beyan yapıldığında YSK Seçmen Kütüğü Genel Müdürlüğü algoritması seçmeni ve aynı hanede ikamet eden seçmenleri doğrudan giriş kat sandıklarına atar.
• Rampa ve Asansör Donatıları: Sandık kurulan okul girişlerinde TS 9111 standartlarına uygun rampa bulunması zorunludur. Rampa eğiminin tekerlekli sandalye kullanımına engel teşkil edecek diklikte olmaması gerekir. Binada asansör varsa seçim günü asansörlerin kilitli tutulması yasaktır; anahtarlar bina sorumlusunda hazır bulundurulmalıdır.
• Genişletilmiş Oy Verme Kabini: Sandık kurullarına gönderilen portatif oy verme kabinlerinden en az bir tanesinin tekerlekli sandalyenin dönüş çapına (en az 150 cm) uygun genişlikte olması ve paravan sehpasının alçak tutulması YSK genelgeleriyle talimatlandırılmıştır.

Refakatçi Eşliğinde Oy Kullanma ve Yasal Sınırlar

Şablon kullanmak istemeyen veya iki elini de kullanamayacak derecede ileri düzey uzuv kaybı, kas erimesi, felç veya spastik engeli bulunan seçmenlerin oy kullanma hakkı 298 Sayılı Kanun Madde 93 hükmüyle korunmaktadır. Ancak seçim güvenliğinin temini ve engelli bireyin iradesinin başkalarınca suiistimal edilmesini önlemek amacıyla refakat kuralları çok sıkı yasal sınırlara bağlanmıştır.

Yasa koyucunun belirlediği refakatçi çerçevesi şu kati hükümleri içerir:

• Kimler Refakatçi Olabilir? Görme engelliler, felçliler, elleri eksik olanlar veya bedensel engelleri açıkça belli olan seçmenler, kendi istekleri doğrultusunda oy pusulalarını mühürlemek üzere kabine yanlarında bir akrabalarıyla girebilirler. Akraba tanımı; seçmenin eşi, çocukları, anne-babası veya kardeşleriyle sınırlıdır.
• Akraba Yoksa Diğer Seçmenlerin Yardımı: Sandık alanında seçmenin yanında yukarıda sayılan akrabaları bulunmuyorsa, o seçim çevresinde oy kullanma hakkına sahip olan herhangi bir seçmenden yardım talep edebilir.
• Büyük Yasak: Sandık Görevlileri ve Müşahitler Yardım Edemez: Kanun açık ve emredici bir dille yasaklamıştır: Sandık kurulu başkanı, sandık kurulu memur üyeleri, siyasi parti müşahitleri ve bina sorumluları kesinlikle hiçbir engelli seçmene refakat edemez, kabine birlikte giremez ve oy kullandıramaz. Bu yasağı ihlal eden görevliler hakkında 298 Sayılı Kanun hükümleri gereğince adli ceza davası açılır.
• Bir Seçmen Yalnızca Bir Kez Refakat Edebilir: Suistimalleri ve organize oy yönlendirmelerini engellemek amacıyla; bir seçmen seçim günü yalnızca bir tek engelli seçmene refakat edebilir. Sandık kurulu başkanı, refakat eden kişinin kimlik bilgilerini ve parmak boyasını denetler; aynı kişinin ikinci bir engelliyle kabine girmesine izin verilemez.

Zihinsel Engelli ve Vasi Altındaki Bireylerin Seçmenlik Durumu

Engellilik mevzuatında en çok hukuki ihtilafın yaşandığı ve ailelerin kafasını karıştıran alanlardan biri, zihinsel veya ruhsal engeli bulunan ya da mahkeme kararıyla vesayet altına alınmış bireylerin oy kullanma ehliyetidir. Bu konu Anayasa'nın 67. maddesinin sondan bir önceki fıkrası ile 298 Sayılı Kanun Madde 8 hükmünde açıkça düzenlenmiştir.

Kanun metnine göre: "Kısıtlı olanlar oy kullanamazlar." Kısıtlılık hali, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 405. maddesi uyarınca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen ya da korunması için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin birey hakkında Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından vesayet kararı verilmesiyle başlar.

Bu çerçevede seçmenlik ayrımı şu kriterlere göre belirlenir:

• Mahkemece Kısıtlanan ve Vasi Atanan Bireyler: Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından TMK m. 405 veya m. 406 gereğince hakkında kesinleşmiş kısıtlanma kararı bulunan ve kendisine kanuni vasi tayin edilen bireylerin bilgileri, Adalet Bakanlığı Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden YSK Seçmen Kütüğü Genel Müdürlüğü'ne otomatik olarak bildirilir. Bu kişiler seçmen kütüğünde 'kısıtlı' olarak işaretlenir ve adlarına seçmen bilgi kağıdı düzenlenmez, oy kullanamazlar. Engelli bireye vasi tayini sürecinde mahkeme kararının kapsamı bu nedenle dikkatle incelenmelidir.
• Vesayet Kararı Olmayan Zihinsel ve Ruhsal Engelliler: Tıbbi olarak hafif düzey zihinsel yetersizliği, Otizm Spektrum Bozukluğu veya Down Sendromu bulunan ancak ailesi tarafından mahkemeye başvurulup hakkında herhangi bir kısıtlılık (vesayet) kararı aldırılmamış bireyler hukuken tam ehliyetli kabul edilir. Bu vatandaşlarımızın adları seçmen listesinde yer alır ve sandık başına giderek anayasal seçme haklarını bizzat kullanabilirler. Sandık kurulu üyeleri şahsi kanaatlerine dayanarak "bu kişi engelli, oy kullanamaz" diyerek oy hakkını engelleyemez.
• Fiziksel Engeli Nedeniyle Vasi Atananlar: TMK m. 408 gereğince yaşlılığı, sakatlığı veya ağır hastalığı sebebiyle kendi isteğiyle vasi atanmasını talep eden akli melekeleri tam yerinde bireylerin durumu farklıdır. YSK içtihatları doğrultusunda, akıl zayıflığına dayanmayan salt bedensel engellilik kaynaklı kısıtlamalarda seçme ehliyetinin korunması yönünde itiraz hakları mevcuttur.

Engel Grubuna Göre Oy Kullanma ve Yasal Güvence Matrisi

Aşağıdaki karşılaştırma tablosu, farklı engel gruplarına mensup seçmenlerin 2026 yılı itibarıyla sahip oldukları oy kullanma haklarını, yasal dayanaklarını, kullanabilecekleri araçları ve refakatçi sınırlamalarını özetlemektedir.

Engelli Bireylerin Seçilme Hakkı ve Adaylık Kolaylıkları

Engellilerin siyasi hakları sadece sandıkta oy atmakla sınırlı değildir; doğrudan karar alma mekanizmalarında, TBMM yasama organında ve yerel belediye meclislerinde yer alma hakları Anayasa'nın 67. maddesi kapsamında eşit düzeyde korunur. Siyasi partiler kanunu ve parti tüzükleri incelendiğinde, engelli bireylerin milletvekilliği, belediye başkanlığı, belediye meclis üyeliği ve muhtarlık adaylık süreçlerinde önemli kolaylıklar tanındığı görülmektedir.

Adaylık sürecindeki temel hak ve imtiyazlar şunlardır:

• Aday Başvuru Aidatı Muafiyeti: Mecliste grubu bulunan veya seçime katılma yeterliliğine sahip siyasi partilerin tamamına yakını; yüzde 40 ve üzeri engelli sağlık kurulu raporuna sahip aday adaylarından başvuru özel aidatını ya tamamen kaldırmakta ya da sembolik düzeyde (%25-%50 indirimli) tutmaktadır. Aday adaylarının engelli kimlik kartı veya güncel e-Rapor ibraz etmesi yeterlidir. Engelli haklarına dair kimlik kartı detaylarına engelli kimlik kartı başvuru rehberi üzerinden ulaşılabilir.
• Erişilebilir Seçim Kampanyası Yükümlülüğü: Engelli adayların seçim propaganda çalışmalarında televizyon konuşmalarında işaret dili tercümanı kullanılması, dağıtılan broşür ve beyannamelerin sesli betimleme karekodlarıyla zenginleştirilmesi ve miting platformlarının tekerlekli sandalye erişimine uygun hale getirilmesi YSK ve RTÜK ilke kararlarında yer almaktadır.
• Pozitif Ayrımcılık ve Kontenjan Talepleri: Siyasi partilerin yerel yönetim seçimlerinde belediye meclis üyesi listelerinde seçilebilecek sıralarda engelli temsilcilere kontenjan ayırması, engelli hakları sivil toplum kuruluşlarınca aktif şekilde izlenmekte ve tavsiye edilmektedir.

Sandık Çevresi Hak İhlallerinde İtiraz Tutanağı ve Dilekçe Taslağı

Seçim günü sandık alanında fiziki erişim imkanının sağlanmaması, engelli seçmenin sandığının üst katta kalıp asansörün kullandırılmaması, sandık kurulunun görme engelliye şablon vermeyi reddetmesi veya yasal hakkı olan refakatçinin engellenmesi durumunda; sözlü tartışma yerine derhal yazılı itiraz mekanizması işletilmelidir. 298 Sayılı Kanun Madde 110, 111 ve 112 hükümleri uyarınca sandık kurullarının her türlü işlemine karşı itiraz hakkı mevcuttur.

Aşağıda yer alan ıslak imzalı itiraz tutanağı örneği, seçim günü hak ihlaline uğrayan seçmen veya refakatçisi tarafından sandık kurulu başkanına teslim edilmek üzere hazırlanmıştır:

Bu itiraz dilekçesi iki nüsha olarak düzenlenir. Bir nüshası sandık kurulu başkanına imza karşılığı teslim edilir; başkan tutanağı sandık defterine işlemek ve imzalı bir kopyasını seçmene vermek zorundadır. Başkan dilekçeyi almaktan imtina ederse, sandık alanındaki bina sorumlusuna, ilçe seçim kurulu nöbetçi hakimliğine veya adliyeye doğrudan müracaat edilerek şikayet tutanağı tanzim ettirilir.