ÖTV Muafiyetli Araç Alımında Otomatik Vites ve Özel Tertibat Ayrımı 2026: Sol Bacak, Sağ Bacak ve Kod Kılavuzu

ÖTV muafiyetli araç alımında otomatik vites ve özel tertibat ayrımı, ortopedik engeli bulunan vatandaşlarımızın sıfır kilometre otomobil iktisabında en sık karşılaştığı, idari yorum farklılıklarına ve bürokratik engellere en açık kritik mevzuat alanıdır. 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu'nun 7. maddesinin 2 numaralı fıkrasının (b) bendi, bizzat kullanım amacıyla engellilik oranına bakılmaksızın hareket ettirici özel tertibatlı araç alımlarında ÖTV istisnası tanımıştır. Bu yasal düzenlemenin temel felsefesi, bedensel hareket kısıtlılığı yaşayan bireylerin toplumsal yaşama bağımsız ve eşit bireyler olarak katılımını temin etmektir.

Ancak Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) yayımladığı Özel Tüketim Vergisi (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği hükümleri doğrultusunda, engelin vücuttaki anatomik yerine (sağ-sol uzuv, üst-alt ekstremite) göre otomatik vitesin doğrudan tertibat sayılıp sayılmayacağı ve araca ilave mekanik aparat montajının gerekip gerekmediği katı kurallara bağlanmıştır. Vergi dairelerinin tebliğ hükümlerini kimi zaman dar ve hatalı yorumlaması sebebiyle çok sayıda engelli vatandaşımızın başvurusu haksız yere geri çevrilmekte, bu da hak sahiplerini ciddi mağduriyetlerle karşı karşıya bırakmaktadır.

1. Mevzuat Temeli: ÖTV Kanunu Madde 7/2-b ve GİB Uygulama Tebliği

ÖTV Kanunu'nun 7/2-b maddesi; "Engellilik derecesi %90'ın altında olanların bu durumlarını tam teşekküllü devlet hastanesinden alınan sağlık kurulu raporuyla belgelendirmeleri ve araçların bizzat engelliler tarafından kullanılmak üzere hareket ettirici özel tertibatlı hale getirilmiş olması..." koşulunu aramaktadır. Kanun metninde açıkça belirtildiği üzere ortopedik engellilerde asgari bir yüzde (%40 veya %60 gibi) şartı bulunmamaktadır. Önemli olan husus, uzuvdaki anatomik kısıtlılığın aracı hareket ettirecek mekanik tertibata zorunlu kılmasıdır.

Maliye Bakanlığı Özel Tüketim Vergisi (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği'nin (II/C/1.2 ve 1.3) bölümlerinde "hareket ettirici tertibat" kavramı detaylandırılmıştır. Tebliğe göre debriyaj pedalı, fren pedalı, gaz pedalı ve vites kolunda yapılan teknik değişiklikler hareket ettirici tertibat kapsamındadır. Buna karşılık teyp açma kapama düğmesi, korna, klima kumandası, cam açma butonu, koltuk ayar mekanizması veya bagaj kapağında yapılan değişiklikler hareket ettirici tertibat sayılmaz ve bu gerekçelerle ÖTV muafiyeti verilmez.

2. Ekstremite Bölgelerine Göre Otomatik Vites ve Tertibat Ayrımı

Vergi dairesi başkanlıklarının araç tescil onayı verirken uyguladığı anatomik uzuv kriterleri ve Danıştay içtihatları doğrultusunda ortaya çıkan güncel kurallar bütünü şunlardır:

• Sol Alt Ekstremite (Sol Bacak / Ayak / Kalça / Diz):

  Sol ayağında felç, polio sekeli, ampütasyon, kısalık, protez, kas atrofisi veya eklem kısıtlılığı bulunan bireylerde debriyaj pedalına basma yetisi ortadan kalkmıştır. 4760 sayılı Kanun tebliği gereğince; manuel vitesli bir araçta debriyaj pedalını kullanmaktan aciz olan sol alt ekstremite engellileri için, fabrikasyon olarak üretilmiş otomatik vitesli otomobiller doğrudan doğruya özel tertibat kabul edilir. Bu vatandaşlarımızın aracına hiçbir mekanik çubuk, kol veya pedal tadilatı yapılmasına gerek yoktur. Fabrikadan çıktığı orijinal haliyle aracı teslim alabilirler.

• Sağ Alt Ekstremite (Sağ Bacak / Ayak / Kalça / Diz):

  Trafikte gaz ve fren pedalları sağ ayakla kontrol edildiğinden, sağ alt ekstremitede kısıtlılığı olan bireyler için yalnızca otomatik vites tek başına asla yeterli kabul edilmez. Mutlaka araca gaz pedalının sola taşınmasını sağlayan mekanik pedal adaptörü veya elden kumandalı gaz-fren düzeneği monte edilmelidir. Bu düzenek olmadan sadece otomatik vitesli bir araca ÖTV muafiyeti verilmesi yasal olarak imkansızdır.

• Sol Üst Ekstremite (Sol Kol / El / Omuz):

  Sol kol ampute, brakial pleksus yaralanmalı veya hareket kısıtlılığı olan bireylerde otomatik vites tek başına özel tertibat sayılmaz. Çünkü araçların vites kolu sağ tarafta yer almakta ve sağ elle kumanda edilmektedir. Ancak direksiyon simidine takılan topuz, sinyal ve silecek kumandalarının sağa aktarılması veya direksiyon simidine entegre telsiz kumanda konsolu gibi sürüş güvenliğini ve kumandayı sağlayan tadilatlar özel tertibat kabul edilir ve ÖTV istisnası tanınır.

• Sağ Üst Ekstremite (Sağ Kol / El / Omuz):

  Vites kolu aracın sağ tarafında yer aldığından, sağ kolda kısıtlılığı olan bireyler için vites kolunun sol ele uzatılması, direksiyon topuzunun sol tarafa monte edilmesi veya elektronik kumanda tertibatı taktırılması şartıyla muafiyet uygulanır.

3. Ortopedik Engel ve Tertibat Zorunluluğu Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki tablo, ortopedik kısıtlılık tiplerine göre tertibat zorunluluğunu ve araç kullanım yetkilerini netleştirmektedir:

4. TSE Araç Tadilat Projesi ve Montaj Prosedürü

Aracına mekanik özel tertibat taktırması gereken ortopedik engelli bireyler için işlem basamakları şu şekilde yürütülür:

1. Bayiden Aracın Şasi Numarasının Belirlenmesi: Sıfır kilometre araç bayiden satın alınırken faturası kesilmeden önce şasi numarası üzerinden yetkili Makine Mühendisine araç projelendirme başvurusu yapılır.
2. Münferit Araç Tadilat Projesi Hazırlanması: TMMOB Makine Mühendisleri Odasına kayıtlı yetkili mühendis, sürücünün sağlık raporundaki ehliyet kodlarına (örneğin 20.07 gaz pedalının sola alınması) birebir uygun "Münferit Araç Uygunluk ve Tertibat Projesi" çizer.
3. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Onaylı Montaj: Yetkili atölyede onaylı projeye sadık kalınarak aparat montajı gerçekleştirilir. Montajda kullanılan parçaların orijinal araç şasisine kaynak yapılmadan, cıvatalı ve sökülebilir olması esastır.
4. TSE Araç Kontrol Merkezi (AKM) Muayenesi: Montajı tamamlanan araç Türk Standardları Enstitüsü (TSE) AKM merkezine götürülür. Mühendisler montajı projeyle karşılaştırıp test sürüşü yapar ve "TSE Montaj Uygunluk Raporu" tanzim eder.
5. Vergi Dairesi ve Noter Tescili: TSE raporu, mühendislik projesi ve sağlık raporları Vergi Dairesi ÖTV Servisine sunularak ÖTV Muafiyet Tahakkuk Fişi alınır; ardından noterden tescil ve ruhsat işlemleri tamamlanır.

5. Ehliyet Kodları ile Engelli Sağlık Raporunun Birebir Uyumu İlkesi

Vergi dairelerinin ÖTV dosyasını reddetmesindeki en önemli etken, Sağlık Kurulu Raporu ile Sürücü Belgesi Sağlık Komisyon Raporu (Ehliyet Kodları) arasındaki çelişkilerdir. Maliye Bakanlığı inceleme denetmenleri şu hususlara hassasiyetle bakar:

• Engelli Sağlık Kurulu Raporunun açıklama kısmında mutlaka "Sadece hareket ettirici özel tertibatlı araç kullanması gerekir" veya sol ayak için "Sadece otomatik vitesli araç kullanabilir" ibaresi yer almalıdır.
• Yeni tip sürücü belgesinde Kod 78 (Sadece otomatik vites) kodu bulunmalıdır. Eğer raporda sol bacak engeli yazıyor fakat ehliyette Kod 78 yoksa vergi dairesi dosyayı doğrudan reddeder.
• Raporda yazılan tanı ile ehliyetteki kısıtlama kodu çelişmemelidir. Örneğin tanıda sağ ayak kısıtlılığı belirtilmişken ehliyet kodunda sadece 78 yazılmışsa (sağ ayak için gaz pedalı kodu 20.07 yazılmamışsa) vergi dairesi işlemi askıya alıp İl Sağlık Müdürlüğüne sevk ister.

6. Vergi Dairesi Ret Kararına Karşı İtiraz Dilekçesi Şablonu

Vergi dairesi mevzuata uygun olmasına rağmen sol ayak engeli veya ehliyet kodları gerekçesiyle ÖTV istisnasını reddettiğinde Gelir İdaresi Başkanlığına verilecek örnek itiraz dilekçesi metni:

7. Otomatik Vitesli Aracı Başkası Kullanabilir mi? KTK 53. Madde Tartışması

Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 53. maddesinde yapılan değişiklik uyarınca; sol alt ekstremiteden engeli bulunup aracında hiçbir sonradan ilave mekanik tertibat bulunmayan (yalnızca fabrikasyon otomatik vitesli olan) araçlar tescil belgesinde engelli aracı olarak şerh edilse dahi, araç sahibinin eşi, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile noter onaylı iş akdiyle istihdam edilen şoförü tarafından kullanılabilir.

Buna karşılık üzerinde gaz-fren pedalı veya elden kumanda gibi fiziki bir tertibat bulunan araçlar kural olarak yalnızca engelli bireyin bizzat kullanımına tahsis edilmiştir. Bu tip araçların tertibatı sökülmeden veya engelli birey araçta bulunmaksızın başkaları tarafından kullanılması halinde Karayolları Trafik Kanunu'nun 39/1-a maddesi uyarınca ceza tatbik edilir ve kaza anında sigorta şirketleri kasko teminatını rücu edebilir.

Sol bacak engeli olanlar tertibat yaptırmadan sadece otomatik vitesle ÖTV muafiyetinden yararlanabilir mi?

Evet. ÖTV (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği uyarınca; sol alt ekstremitede (sol bacak, ayak veya diz) hareket kısıtlılığı bulunan engelliler için otomatik vitesli araçlar doğrudan doğruya 'hareket ettirici özel tertibat' sayılır. Araca ilave hiçbir mekanik aparat taktırmadan fabrikasyon otomatik vitesle ÖTV'siz araç alabilirler.

Sol kol engeli olanlar ÖTV muafiyetinden yararlanabilir mi?

Maliye Bakanlığı'nın güncel tebliğ ve özelgelerine göre sadece sol üst ekstremite (sol kol veya el) kısıtlılığı olanlar otomatik vitesle doğrudan muafiyet alamazlar. Ancak direksiyona veya sinyal-silecek kollarına hareket ettirici özel tertibat (direksiyon topuzu, kontrol konsolu) taktırılması ve ehliyet kodlarının buna uygun olması halinde ÖTV muafiyetinden yararlanabilirler.

Sağ bacak veya sağ ayak engeli olanlar için otomatik vites yeterli midir?

Hayır. Sağ alt ekstremite engellilerinde yalnızca otomatik vites yeterli görülmez. Gaz pedalının sola alınması veya elden kumandalı gaz-fren tertibatı taktırılması zorunludur. Bu tadilat TSE onaylı münferit tadilat projesiyle belgelenmelidir.

Otomatik vitesli ÖTV muafiyetli aracı engelli yakını kullanabilir mi?

Sol bacak engeli sebebiyle yalnızca otomatik vitesli olarak tescil edilen ve üzerinde sonradan eklenmiş bir mekanik tertibat bulunmayan araçları, Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 53. maddesi uyarınca araç sahibinin eşi ve üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları kullanabilir. Ancak araca özel tertibat eklenmişse kural olarak yalnızca engelli bireyin kendisi kullanabilir.

Rapor oranı %40'ın altında olan biri ÖTV muafiyetli araç alabilir mi?

Evet. 4760 sayılı ÖTV Kanunu'nun 7/2-b maddesinde ortopedik engelliler için asgari bir oran şartı (%40 gibi) getirilmemiştir. Ortopedik kısıtlılığın hareket ettirici özel tertibat gerektirdiği sağlık kurulu raporu ve sürücü sağlık komisyonu kodlarıyla tevsik ediliyorsa, rapor oranı %10 veya %25 olsa dahi muafiyet uygulanır.