Otizm Spektrum Bozukluğu Engelli Rapor Oranı 2026: ÇÖZGER Dereceleri, Yetişkin Cetveli ve Yasal Haklar

Otizm engelli oranı, erken çocukluk döneminde başlayan, sosyal etkileşim, sözel ve sözel olmayan iletişim becerilerinde belirgin kısıtlılık ve tekrarlayıcı davranış kalıplarıyla seyreden Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanılı bireylerin devlet sağlık kurullarınca belirlenen resmi özel gereksinim ve maluliyet derecesidir. Türkiye'de otizm tanısı alan bireylerin değerlendirilmesi 18 yaş altı ve 18 yaş üstü olmak üzere iki ayrı yasal mevzuata tabi tutulmaktadır.

0-18 yaş arasındaki çocuklarda ÇÖZGER Yönetmeliği uygulanarak çocuğa hiçbir şekilde yüzdeli engel oranı verilmez; bunun yerine günlük yaşam aktivitelerindeki destek düzeyini tanımlayan Özel Gereksinim Seviyeleri (ÖKGV, BÖG, ÇİÖG) belirlenir. 18 yaşını doldurmuş bireylerde ise Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik Ruh Sağlığı ve Hastalıkları cetveli uyarınca %40 ile %80 arasında doğrudan sayısal maluliyet oranları takdir edilmektedir.

1. Yasal Çerçeve: ÇÖZGER ve Yetişkin Psikiyatri Özür Cetveli

Otizm spektrumunda raporlama sürecinde mevzuat şu iki kulvarda işler:

• 18 Yaş Altı Çocuklarda ÇÖZGER Derecelendirmesi:

  Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları (Çocuk Psikiyatrisi) uzmanları otizmli çocuğun alıcı dil, ifade edici dil, göz teması, takıntılı hareketler ve öz bakım becerilerini inceler. Ağır otizmli çocuklara Özel Koşul Gereksinimi Vardır (ÖKGV) veya Belirgin Düzeyde Özel Gereksinim (BÖG) derecesi takdir edilir. Bu dereceler erişkin mevzuatında %80 ila %90+ oranına denk sayılır.

• 18 Yaş Üstü Yetişkinlerde Yaygın Gelişimsel Bozukluk Cetveli:

  Erişkin Engellilik Yönetmeliği "Ruh Sağlığı - Yaygın Gelişimsel Bozukluklar" tablosu uyarınca;
  1. Tedavi ile fonksiyonel düzelen atipik otizm / Asperger: %40
  2. Tedavi ile fonksiyonel düzelme göstermeyen (orta-ağır otizm): %80 engel oranı takdir edilir.

• Eşlik Eden Zeka Geriliği (Mental Retardasyon) ve Balthazard: Otizme sıklıkla hafif, orta veya ağır zeka geriliği ile dirençli epilepsi eşlik eder. Bu patolojiler nöroloji ve psikiyatri branşlarınca ayrı ayrı puanlandırılarak Balthazard formülü ile toplanır.

2. Otizm Şiddeti ve Sağlık Kurulu Rapor Dereceleri Matrisi

Aşağıdaki semantik tablo, otizmin klinik ağırlık derecelerine göre hem çocuk hem de yetişkin mevzuatındaki karşılıklarını ve sağlanan anayasal hakları detaylandırmaktadır:

3. Otizmde ÖTV Muafiyeti ve Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Kararı Prosedürü

Otizmli bireyler üzerinden araç alımında yaş kriterine göre iki farklı hukuki süreç işler:

• 18 Yaş Altı Çocuklarda: ÇÖZGER raporunda "ÖKGV" yazması halinde anne ve baba Türk Medeni Kanunu gereğince doğal veli sıfatıyla başka hiçbir mahkeme iznine ihtiyaç duymaksızın doğrudan sıfır kilometre ÖTV'siz araç satın alabilir.
• 18 Yaş Üstü Bireylerde ve Vasi Şartı: Birey 18 yaşını doldurduğunda velayet sona erer. Otizmli bireyin ayırt etme gücü bulunmadığından Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından anne, baba veya bir yakını vasi tayin edilir. Rapor oranı %90 ve üzeri olsa dahi, Sulh Hukuk Mahkemesinden "Engelli Adına ÖTV Muafiyetli Araç Satın Alınmasına İzin Verilmesi" yönünde Ek Karar (müzekkere) alınması zorunludur. Hâkim izni olmadan noterler araç satış ve tescilini kesinlikle yapmaz.

4. Adım Adım Otizm Raporu Alma Yol Haritası

Otizm şüphesi veya tanısıyla rapor başvurusunda bulunacak ailelerin izlemesi gereken resmi basamaklar:

1. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı (Çocuk Psikiyatrisi) Randevusu: Sağlık Bakanlığı yetkili ÇÖZGER hastanesinden randevu alınır. Göz teması kuramama, ismine tepki vermeme, konuşma geriliği ve stereotipik el çırpma/sallanma şikayetleri anlatılır.
2. Klinik Gelişim Testlerinin Yapılması: Hastane psikologları tarafından CARS (Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği), M-CHAT veya Denver II gelişim tarama testleri uygulanır.
3. İşitme Testi ile Ayırıcı Tanı: Otizm tanısından önce konuşma geriliğinin işitme kaybına bağlı olup olmadığını dışlamak için mutlaka KBB'de Saf Ses Odyometrisi veya BERA testi yaptırılır.
4. ÇÖZGER Heyet Kararı ve RAM Sevki: Kurul çocuğa uygun gereksinim seviyesini verir. Rapor çıkar çıkmaz ilçe Milli Eğitim Müdürlüğü Rehberlik ve Araştırma Merkezine (RAM) başvurularak ücretsiz Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Kararı çıkartılır.

5. Eksik ÇÖZGER Derecesine Karşı İl Sağlık Müdürlüğü İtiraz Dilekçesi

Çocuğun ağır otizm tablosuna rağmen ÖKGV yerine düşük derece verilerek mağdur edilmesi halinde İl Sağlık Müdürlüğüne sunulacak itiraz metni:

6. Otizmli Bireylerin Özel Eğitim, Rehabilitasyon ve Sosyal Hakları

Otizm raporu alan ailelerin faydalanabileceği yasal ayrıcalıklar:

• Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Desteği: RAM kararıyla devlet destekli haftalık bireysel ve grup özel eğitim, duyu bütünleme terapisi ve dil-konuşma terapisi desteği sağlanır.
• Evde Bakım Parası ve Engelli Aylığı: Şartları taşıyan ailelere Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından aylık evde bakım maaşı ve 2022 sayılı Kanun kapsamında engelli yakını aylığı ödenir.
• Kamu Okullarında Kaynaştırma / Gölge Öğretmen (Kolaylaştırıcı Kişi) Hakkı: MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği uyarınca otizmli çocuklar akranlarıyla kaynaştırma sınıflarında okuyabilir ve aileler kendi imkanlarıyla sınıfa kolaylaştırıcı kişi (gölge öğretmen) sokabilir.

7. Otizmde Erken Tanı, CARS ve Denver II Değerlendirme Ölçekleri

Sağlık kurullarında çocuk psikiyatristlerinin otizm tanısını objektif kriterlere dayandırmak amacıyla uyguladığı temel psikometrik ölçekler şunlardır:

• CARS (Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği): 15 maddeden oluşan ve çocuğun insanlarla ilişkisi, taklit becerisi, duygusal tepkileri, nesne kullanımı ve çevreye uyumunu puanlayan altın standart testtir. 15-29.5 arası otizm yok, 30-36.5 arası hafif-orta otizm, 37-60 arası ağır otizm olarak derecelendirilir. Heyet BÖG ve ÖKGV kararını büyük ölçüde CARS skoruna göre belirler.
• M-CHAT (Modifiye Erken Çocukluk Otizm Tarama Ölçeği): 18-36 ay arası çocuklarda anne-babaya yöneltilen 20 soruluk tarama testidir. İşaret parmağıyla gösterme, ortak dikkat ve ismine bakma gibi kritik maddelerin değerlendirilmesini sağlar.
• Denver II Gelişimsel Tarama Testi: Çocuğun kişisel-sosyal, ince motor, dil ve kaba motor alanlarında takvim yaşına göre ne kadar geride olduğunu saptamak amacıyla kullanılır.

8. Otizmli Bireylerde Askerlikten Muafiyet (Çürük Raporu) Süreci

Erkek otizmli bireyler 20 yaşına geldiklerinde 7179 sayılı Askeralma Kanunu gereğince askerlik yoklamasına tabi tutulurlar. Bu süreçte yapılması gereken resmi işlemler şunlardır:

• Aile Hekimi ve Askerlik Şubesi Sevk Basamağı: e-Devlet üzerinden askerlik yoklaması başlatılır. Aile hekimi otizm tanısını ve mevcut engelli sağlık kurulu raporunu görerek genci yetkili Devlet/Şehir Hastanesi Askeri Sağlık Kuruluna sevk eder.
• TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği Kriteri: Yönetmeliğin Ruh Sağlığı ve Hastalıkları bölümünün 16. ve 17. maddeleri uyarınca; Yaygın Gelişimsel Bozukluk (Otizm Spektrumu) tanılı bireyler "Askerliğe Elverişli Değildir" (D Dilimi) kararı alarak askerlik hizmetinden tamamen muaf tutulurlar.
• Vasi Aracılığıyla Başvuru: Ağır otizmli bireyler adına tüm askerlik şubesi ve hastane heyet işlemlerini Sulh Hukuk Mahkemesince atanmış yasal vasisi bizzat yürütür.

Otizm tanısı olan birine engelli raporunda yüzde kaç oran verilir?

18 yaşından küçük çocuklarda ÇÖZGER Yönetmeliği uyarınca yüzde (%) oran yazılmaz; klinik ağırlığa göre BÖG veya ÖKGV gibi dereceler verilir. 18 yaşından büyük yetişkinlerde ise Erişkin Engellilik Yönetmeliği Ruh Sağlığı cetveli gereği hafif/atipik otizme %40-%50, tedaviye rağmen fonksiyonel düzelme göstermeyen ağır otizme ise %80 oran takdir edilir.

Otizmli çocuk adına ÖTV muafiyetli araç alınabilir mi?

Evet. ÇÖZGER raporunun sonuç kısmında 'Özel Koşul Gereksinimi Vardır (ÖKGV)' ibaresi yer alan otizmli çocuklar için aileleri ÖTV'siz araç alabilirler. 18 yaşından büyük otizmli bireylerde ise raporun %90 ve üzeri olması veya mahkemeden vasi araç alım izin kararı alınması gerekir.

Otizmli birey için evde bakım maaşı nasıl bağlanır?

Çocuklarda ÇÖZGER raporunun 'ÇİÖG', 'BÖG' veya 'ÖKGV' olması; yetişkinlerde ise sağlık raporunda 'Tam Bağımlı' ifadesinin bulunması ve aile içinde kişi başına düşen gelirin net asgari ücretin 2/3'ünün altında olması halinde her ay düzenli evde bakım parası ödenir.

Atipik otizm veya Asperger sendromu rapor oranı ne kadardır?

Hafif seyirli Atipik Otizm veya Asperger Sendromu olan çocuklara ÇÖZGER'de genellikle OÖG (%50-%59 dengi) veya İÖG (%60-%69 dengi) verilir. Bu seviyeler özel eğitim ve rehabilitasyon desteği almak için fazlasıyla yeterlidir.

Otizm raporuna itiraz süreci nasıl işler?

Raporun tebliğinden itibaren 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğüne yazılı itiraz dilekçesi verilir. Çocuğun gelişim testleri ve klinik dosyasıyla birlikte yetkili Hakem ÇÖZGER Hastanesine sevki sağlanır.