Türkiye'de her yıl milyonlarca gencin geleceğini belirleyen Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) ve Liselere Geçiş Sistemi (LGS), engelli ve özel gereksinimli bireyler için fırsat eşitliğinin en hassas şekilde korunması gereken ulusal sınavlardır. Görme, işitme, ortopedik engel, süreğen hastalıklar ile disleksi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ya da otizm spektrum bozukluğu bulunan öğrencilerin sınavda akranlarıyla eşit koşullarda yarışabilmesi; pozitif ayrımcılığın bir lütuf değil, Anayasa'nın 10. ve 42. maddeleri ile 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun kapsamında güvence altına alınmış temel bir haktır.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM) ile Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), engelli adayların mağduriyet yaşamaması adına her yıl ayrıntılı Engelli/Sağlık Sorunu Olan Adayların Sınav Uygulamalarına İlişkin Yönerge yayımlamaktadır. Ancak başvuru sürelerinin kaçırılması, Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) raporlarının güncellenmemesi veya ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi'ne (AİS) yanlış belgelerin yüklenmesi sebebiyle yüzlerce öğrenci her yıl ek süre, tek kişilik salon ya da okuyucu-işaretleyici haklarından mahrum kalmaktadır. Bu kapsamlı rehberde; YKS ve LGS'de sağlanan tüm sınav uyarlamalarını, ek süre baremlerini, muafiyet kurallarını, başvuru krokisini ve resmi itiraz yollarını eksiksiz şekilde inceliyoruz.
Yasal Mevzuat ve Sınavda Fırsat Eşitliği Güvencesi
Engelli öğrencilerin ulusal sınavlarda tabi olduğu koruyucu rejim çok katmanlı bir yasal altyapıya dayanır. 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un 15. maddesi; hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim almasının engellenemeyeceğini ve sınav yapan tüm kamu kurumlarının engellilerin özelliklerine uygun sınav ortamlarını, araç-gereç ve süre uyarlamalarını sağlamakla yükümlü olduğunu emreder.
Bu temel ilke doğrultusunda ÖSYM Başkanlığı ve MEB Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü;
- Adayların engel durumuna uygun fiziki mekan (rampa, asansör, genişletilmiş masa, tek kişilik zemin kat salonu),
- Engel türüne göre uzman yardımcı personel (okuyucu ve işaretleyici gözetmen),
- Farklı punto ve formattaki basılı materyal (14, 16, 18 punto büyük boy kitapçık veya Braille alfabesi),
- Yazma, okuma veya motor fonksiyon kısıtlılığına karşılık gelen ek süre (30 dakikaya varan ilave süre),
- Görsel algı kısıtlılığı olanlar için şekilli ve grafikli sorulardan muafiyet,
Engel Gruplarına Göre Sınav Uyarlamaları ve Süre Matrisi
ÖSYM ve MEB tarafından uygulanan sınav tedbirleri, adayın engel grubuna ve raporundaki fonksiyon kaybına göre belirlenir. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu, YKS ve LGS'de tanınan hakları detaylı olarak özetlemektedir:
| Engel / Özel Gereksinim Grubu | Ek Süre Hakkı (YKS / LGS) | Salon ve Donanım Tedbiri | Tahsis Edilen Yardımcı | Muafiyet ve Özel İzinler |
|---|---|---|---|---|
| Görme Engelli (Tam Körlük / Işık Algısı) | YKS: +30 Dk / LGS: +15-20 Dk | Tek Kişilik Özel Salon | Okuyucu ve İşaretleyici | Şekilli, grafikli, haritalı sorulardan tam muafiyet |
| Az Gören Adaylar (Göz Raporu Olanlar) | YKS: +30 Dk (Okuyucu alırsa) | Özel Işıklandırmalı Salon | İsteğe bağlı İşaretleyici | 14, 16 veya 18 punto büyük baskı kitapçık ve büyüteç |
| İşitme Engelli (Cihaz / İmplant Kullananlar) | YKS: +30 Dk (İşaret diliyle) | Akustik Uygun Zemin Kat Salon | İşaret Dili Bilen Gözetmen | İşitme cihazı ve biyonik kulakla sınava giriş izni |
| Bedensel / Ortopedik Engelliler (Tekerlekli Sandalye) | Motor kısıtlılık varsa: +30 Dk | Giriş Katı, Rampalı Geniş Salon | Yalnızca İşaretleyici (Gerekirse) | Koltuk değneği, tekerlekli sandalye, korse izni |
| Özel Öğrenme Güçlüğü (Disleksi, Disgrafi) | YKS: +30 Dk / LGS: +15-20 Dk | Tek Kişilik Sessiz Salon | Okuyucu veya İşaretleyici | Okuma güçlüğü için özel font aralığı desteği |
| DEHB ve Otizm Spektrum Bozukluğu | YKS: +30 Dk / LGS: +15-20 Dk | Yalıtılmış Tek Kişilik Salon | İşaretleyici Desteği | Dikkat dağıtıcı dış seslerden arındırılmış oda |
| Tip-1 Diyabet ve Süreğen Kronik Hastalar | Ek süre rapordaki kısıtlılığa bağlı | Tuvalete Yakın Salon | Gerektiğinde Salon Görevlisi | İnsülin pompası, glikoz sensörü, ilaç, su, meyve suyu izni |
Okuyucu ve İşaretleyici Desteği ile Tek Kişilik Salon Kuralları
ÖSYM ve MEB sınavlarında görevlendirilen okuyucu ve işaretleyiciler, rastgele seçilen gözetmenler değildir. Adayın girdiği oturumun branşına uygun olarak belirlenen kamu personeli veya öğretmenler arasından görevlendirme yapılır.
Okuyucu ve işaretleyici uygulamasında uygulanan temel kurallar şunlardır:
- Okuyucunun Görevi ve Sınırları: Okuyucu, adayın soru kitapçığındaki metinleri, seçenekleri ve sayısal verileri tarafsız bir tonlamayla okumakla yükümlüdür. Okuyucu hiçbir surette adaya ipucu veremez, soruyu açıklayamaz veya yönlendirici yorumda bulunamaz. Adayın talebi üzerine soruyu dilediği kadar tekrar okur.
- İşaretleyicinin Görevi: İşaretleyici, adayın sözlü olarak veya eliyle işaret ederek belirttiği şıkkı optik cevap kağıdına kodlar. Sınav sonunda adayın cevap kağıdını kontrol etmesine imkan tanınır.
- Tek Kişilik Salon Zorunluluğu: Okuyucu ve işaretleyici yardımı alan tüm adaylar istisnasız tek kişilik özel salonlarda sınava alınır. Bu sayede hem adayın sözlü iletişim kurarak sınavı tamamlaması sağlanır hem de diğer salonlardaki adayların dikkatinin dağılması önlenir.
- Ses ve Görüntü Kaydı: Sınav güvenliği ve olası itirazların incelenmesi amacıyla, tek kişilik engelli sınav salonlarının tamamı ÖSYM tarafından 360 derece kesintisiz ses ve kamera kaydı altına alınmaktadır.
Şekilli Soru Muafiyeti ve Puan Hesaplama Matematiği
ÖSYM kılavuzlarında görme engelli adaylar için en önemli haklardan biri şekilli soru muafiyetidir. Görme engelli olup sınavda okuyucu desteği alan adaylar; matematik, geometri, fizik, coğrafya gibi derslerde yer alan şekil, grafik, harita, şema veya resim içeren sorulardan muaf tutulurlar.
Muafiyet durumunda puanlama şu adil formülle yapılır: Adayın muaf tutulduğu soru sayısı testin toplam soru sayısından düşülür. Adayın geriye kalan metin sorularından yaptığı doğru ve yanlışlar üzerinden ham neti hesaplanır. Ardından bu net, testin tamamı (örneğin 40 soru) üzerinden oranlanarak normalize edilir. Böylece görme engelli öğrenci, şekilli soruları çözemediği için hiçbir puan kaybına uğramaz; yalnızca okuyabildiği sorular üzerinden tam puan alma şansına kavuşur.
ÖSYM ve MEB Başvuru Adımları ile RAM Modülü Eşleşmesi
Sınav tedbir hizmetlerinden yararlanabilmek için sınav başvuru tarihleri içinde belirli bürokratik basamakların hatasız tamamlanması şarttır. YKS ve LGS için süreç farklı sistemler üzerinden işler:
- LGS İçin RAM Başvuru Süreci: Liselere Geçiş Sistemi'ne girecek 8. sınıf özel gereksinimli öğrencilerin sınav tedbirleri doğrudan Millî Eğitim Bakanlığı MEBBİS-RAM Modülü üzerinden yürütülür. Okul müdürlüğü ve veli iş birliğiyle öğrencinin bağlı olduğu il/ilçe Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ne (RAM) başvurulur. RAM komisyonu öğrencinin ÇÖZGER raporunu inceleyerek LGS sınavında ek süre, tek kişilik salon veya okuyucu/işaretleyici ihtiyacını sisteme işler. MEB sınav giriş belgesinde bu tedbirler otomatik olarak yer alır.
- YKS İçin ÖSYM AİS ve Evrak Gönderim Süreci: YKS'ye başvuracak adaylar, başvuru süresi içerisinde ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi'nde (AİS) 'Engel/Sağlık Durumu' alanını işaretlemelidir. Ardından ÖSYM internet sitesinde yayımlanan Engelli/Sağlık Durumu Bildirim Formu eksiksiz doldurulur.
- Resmi Sağlık Raporunun Onayı: Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu veya ÇÖZGER raporunun noter onaylı sureti veya e-Devlet barkodlu nüshası temin edilir.
- ÖSYM'ye Fiziki/Kayıtlı Gönderim: Doldurulan bildirim formu, onaylı rapor fotokopisi ve adayın talebini açıklayan dilekçe; sınav başvuru süresi tamamlanmadan önce doğrudan elden veya iadeli taahhütlü posta/kargo ile 'ÖSYM Engelli Adaylar Birimi (06800 Bilkent / ANKARA)' adresine ulaştırılmalıdır.
- AİS Üzerinden Onay Takibi: Evraklar ÖSYM komisyonu tarafından incelendikten sonra AİS ekranında 'Engel Bilgileri' sekmesi aktif hale gelir. Aday hangi oturumda hangi tedbirlerden yararlanacağını sınav giriş belgesinden önce bu ekrandan teyit etmelidir.
Kronik Hastalıklar ve Tıbbi Cihaz Kullananlar İçin Özel İzinler
Engellilik yalnızca ortopedik veya duyusal kayıplardan ibaret değildir. Süreğen (kronik) hastalıkları bulunan öğrenciler de sınav esnasında hayati risklerle karşılaşabilmektedir. ÖSYM ve MEB mevzuatı kronik rahatsızlığı bulunan adaylara geniş bir tıbbi cihaz ve gıda serbestisi tanımıştır:
- Tip-1 Diyabet Hastaları: Sınav salonuna vücutlarına takılı glikoz ölçüm sensörü (FreeStyle Libre, Dexcom vb.), insülin pompası, insülin kalemi, kan şekeri ölçüm kiti, şeffaf ambalajda meyve suyu, glikoz tableti ve paketli atıştırmalık sokabilirler. Bu adaylar sensör alarmlarının diğer adayları rahatsız etmemesi için genellikle tek kişilik salona alınır.
- Astım ve Solunum Cihazı Kullananlar: İnhalatör, nebülizatör veya taşınabilir oksijen konsantratörü kullanması gereken adaylar doktor raporu ibrazıyla bu cihazları yanlarında bulundurabilirler.
- İşitme Cihazı ve Koklear İmplant: Elektronik cihaz yasağı kapsamından muaf tutulurlar; adayın raporunda cihaz kullanımı açıkça belirtilmişse işitme cihazıyla sınava girmesine izin verilir.
- Korse, Platin, Ortez-Protez ve Kalp Pili: X-Ray metal detektör taramasında sinyal veren bu donanımlar için hekim epikriz raporu sunulması şartıyla adaylar elle detaylı aramadan geçirilerek sınava kabul edilir.
Sınav Tedbir Talebi ve İtiraz Dilekçesi Taslağı
ÖSYM veya MEB tarafından sınav tedbir talebi onaylanmayan, ek süresi eksik tanımlanan veya okuyucu talebi geri çevrilen adayların kullanabileceği resmi itiraz ve başvuru dilekçesi örneği:
T.C. ÖLÇME, SEÇME VE YERLEŞTİRME MERKEZİ (ÖSYM) BAŞKANLIĞI'NA (Engelli Adaylar ve Sağlık Durumu Değerlendirme Komisyonu) Üniversiteler Mahallesi, İhsan Doğramacı Bulvarı No:1, 06800 Bilkent / ANKARA BAŞVURU SAHİBİ (ADAY): ... T.C. KİMLİK NUMARASI : ... ADAY BAŞVURU NO : ... (AİS Kayıt Numarası) İKAMET ADRESİ : ... İLETİŞİM TELEFONU : ... KONU: 2026-YKS Kapsamında Engelli Sınav Tedbir Hizmetlerine (Ek Süre / Tek Kişilik Salon / Okuyucu-İşaretleyici) İlişkin Talebimiz ve AİS Kaydının Güncellenmesi İstemi. AÇIKLAMALAR: 1. Başkanlığınız tarafından .../.../2026 tarihlerinde gerçekleştirilecek olan 2026 Yükseköğretim Kurumları Sınavı'na (YKS: TYT, AYT ve YDT) Aday İşlemleri Sistemi üzerinden başvurumu tamamlamış bulunmaktayım. 2. T.C. Sağlık Bakanlığı ... Hastanesi Sağlık Kurulu tarafından tanzim edilen ... tarihli ve ... sayılı geçerli sağlık kurulu raporum (Ek-1) ile şahsıma ... teşhisi konulmuş olup engel oranım / özel gereksinim derecem yüzde ... olarak resmi kayıtlara işlenmiştir. 3. Anılan rahatsızlığım ve fonksiyon kaybım sebebiyle normal sınav salonunda ve standart sürede sınavımı tamamlamam tıbben mümkün değildir. 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un 15. maddesi ve Başkanlığınızın Engelli Adaylar Sınav Uygulama Yönergesi hükümleri gereğince; a) Tüm oturumlar için 30 (otuz) dakikalık ek sınav süresi tahsis edilmesini, b) Sınavımın tek kişilik özel salonda gerçekleştirilmesini, c) Tarafıma okuyucu ve işaretleyici yardımcı personel görevlendirilmesini, d) Görme/motor kısıtlılığım nedeniyle şekilli ve grafikli sorulardan muaf tutulmamı, e) [Varsa Tıbbi Cihaz / İnsülin Pompası / İlaç] donanımımı sınav salonuna getirme izni verilmesini, Saygılarımla arz ve talep ederim. EKLER: 1. Onaylı Engelli Sağlık Kurulu Raporu Sureti 2. Eksiksiz Doldurulmuş ve İmzalanmış Engelli/Sağlık Durumu Bildirim Formu 3. Uzman Hekim Epikriz ve Cihaz Kullanım Raporu 4. Nüfus Cüzdanı Fotokopisi TARİH: ... / ... / 2026 ADAY ADI SOYADI: ... İMZA: ...
Kamu Denetçiliği ve Yargı Kararlarında Sınav Uyarlamaları
Sınav tedbirlerinin eksik veya yetersiz uygulanması eğitim hakkının özünü zedeleyen bir idari kusur sayılmaktadır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu ve İdare Mahkemeleri kararlarında; bir engelli adaya hakkı olan ek sürenin verilmemesi, okuyucunun yetkin olmaması veya sınav ortamının adayın engeline göre düzenlenmemesi durumunda sınavın ilgili aday yönünden yürütülmesinin durdurulmasına veya tazminata hükmedilmektedir.
Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık) da çok sayıda emsal kararında; ÖSYM'nin sağlık raporundaki açık teşhise rağmen şekil şartlarını öne sürerek engelli adaylara ek süre vermekten kaçınmasının hakkaniyete ve Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırı olduğunu belirtmiş ve aday lehine sınav tedbirlerinin derhal tescil edilmesini tavsiye etmiştir. Bu sebeple sınav giriş belgesi açıklandığı gün hakkı tanımlanmayan öğrencilerin derhal ÖSYM Engelli Adaylar Birimi'ne faks ve e-Dilekçe ile başvurarak düzeltme talep etmeleri hayati önem taşır.
