Türkiye'de engelli vatandaşlarımızın toplumsal hayata tam ve eşit katılımını sağlamak amacıyla vergi muafiyetleri, kamu taşımacılığı indirimleri ve sosyal destek mekanizmaları geliştirilmiştir. Engelli bireyler şehir içi toplu taşıma araçlarından, TCDD trenlerinden ve Türk Hava Yolları seferlerinden çeşitli indirim veya ücretsiz seyahat haklarıyla yararlanabilmektedir. Ancak özel aracıyla şehirlerarası seyahat eden, hastane randevularına giden veya günlük ulaşımını sağlayan ortopedik ve diğer engelli sürücüler için en çok tartışılan ve bilgi kirliliğine maruz kalan konuların başında 'HGS otoyol ve köprü geçişlerinde engelli indirimi var mı?' sorusu gelmektedir.
Sosyal medyada ve çeşitli platformlarda dönemsel olarak 'engelli araçlarına HGS ücretsiz oldu', 'OGS kalktıktan sonra engelliye %50 indirim geldi' şeklinde asılsız iddialar yayılmaktadır. Bu kapsamlı rehberde, Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) mevzuatı, 4736 Sayılı Kanun, 6001 Sayılı Karayolları Teşkilat Kanunu ve Yap-İşlet-Devret (YİD) sözleşmeleri ışığında 2026 yılı itibarıyla otoyol, köprü ve tünel geçişlerindeki yasal gerçekleri, sistem tarifelerini ve engelli derneklerinin yürüttüğü hukuki mücadeleyi ayrıntılarıyla ele alıyoruz.
HGS Geçişlerinde Engelli İndirimi: Mevzuat ve Yasal Çerçeve
Kamu hizmetlerinden indirimli veya ücretsiz yararlanmanın temel yasal dayanağı 4736 Sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un 1. maddesidir. Bu kanun, genel kural olarak kamu kurumlarının ürettiği hizmetlerden hiç kimsenin ücretsiz veya indirimli yararlanamayacağını hükme bağlamış; ardından engelliler, gaziler, şehit yakınları ve yaşlılar için istisnalar tanımlamıştır.
Ancak 4736 Sayılı Kanun kapsamındaki ulaşım muafiyetleri incelendiğinde, kanunun belediyelere ait şehir içi otobüs, metro, tramvay, vapur seferleri ile TCDD bünyesindeki demiryolu taşımacılığını kapsadığı; buna karşılık otoyol ve köprü geçiş ücretlerini doğrudan kapsamadığı görülmektedir. Karayolları Genel Müdürlüğü'nün (KGM) tabi olduğu 6001 Sayılı Kanun'un 30. maddesi ise otoyol ve köprü geçiş ücretlerinin belirlenmesi ve tahsilatını düzenlerken engelli sürücüler veya engelli yolcular için özel bir indirim veya muafiyet maddesine yer vermemiştir.
Dolayısıyla 2026 yılı itibarıyla yürürlükteki kanunlar çerçevesinde:
- Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından işletilen kamu otoyollarında (İstanbul-Ankara Otoyolu, İzmir-Aydın Otoyolu, Tarsus-Adana-Gaziantep Otoyolu vb.),
- İstanbul Boğazı üzerindeki kamu köprülerinde (15 Ekim Şehitler Köprüsü ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü),
- Yap-İşlet-Devret (YİD) modeliyle inşa edilip özel şirketler tarafından işletilen otoyol, köprü ve tünellerde (Osmangazi Köprüsü, 1915 Çanakkale Köprüsü, Yavuz Sultan Selim Köprüsü, Kuzey Marmara Otoyolu, Gebze-Orhangazi-İzmir Otoyolu, Avrasya Tüneli),
engelli bireylere, engelli adına tescilli araçlara veya özel tertibatlı engelli otomobillerine herhangi bir HGS (Hızlı Geçiş Sistemi) indirimi veya ücretsiz geçiş hakkı UYGULANMAMAKTADIR. Araçta engelli kimlik kartı bulunması, aracın engelli plakalı olması veya sürücünün bizzat tekerlekli sandalyede bulunması mevcut sistemde geçiş ücretini değiştirmemektedir.
ÖTV ve MTV Muafiyetli Engelli Araçlarının HGS Sınıflandırması
Pek çok engelli vatandaşımız, devletin ÖTV muafiyetli sıfır araç alımı ve Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) muafiyeti tanıması sebebiyle otoyol geçişlerinde de otomatik bir muafiyet şerhinin bulunacağını düşünmektedir. Ancak vergi muafiyeti ile otoyol kullanım bedeli farklı mevzuatlara tabidir.
HGS sistemi, araçların aks mesafesine (dingil mesafesi) göre sınıflandırma yapar:
- 1. Sınıf Araçlar: Aks mesafesi (iki tekerlek arası mesafe) 3.20 metrenin altında olan standart binek otomobiller, hafif ticari araçlar ve SUV modeller.
- 2. Sınıf Araçlar: Aks mesafesi 3.20 metre ve üzerinde olan minibüs, kamyonet ve panelvanlar.
- 6. Sınıf Araçlar: Motosikletler.
Engelli bireylerin satın aldığı ÖTV muafiyetli binek otomobiller aks mesafesi kriteri doğrultusunda '1. Sınıf Araç' olarak HGS etiketine tanımlanır. Gişelerden geçiş esnasında optik kameralar ve aks sensörleri sadece aracın fiziksel ebatlarını ölçer; sürücünün engelli olup olmadığını veya ruhsattaki engelli şerhini tarayacak bir tarife mekanizması sisteme entegre edilmemiştir. Dolayısıyla engelli araçları, diğer tüm binek otomobiller gibi standart 1. Sınıf tam ücret tarifesi üzerinden ücretlendirilir.
Otoyol ve Köprü Türlerine Göre Engelli Tarifesi Karşılaştırma Matrisi
Türkiye karayolu ağında yer alan farklı işletme modelleri, köprüler, tüneller ve otoyolların engelli geçiş statüsü aşağıdaki semantik tabloda tüm detaylarıyla karşılaştırılmıştır:
| Güzergah / Geçiş Noktası | İşletmeci Yapı | Engelli İndirimi Durumu | Geçiş Sistemi | Mevzuat / Yasal Gerekçe | Olası Muafiyet Durumu |
|---|---|---|---|---|---|
| 15 Ekim Şehitler ve FSM Köprüleri | KGM (Kamu) | İndirim Yok (Tam Ücret) | Serbest Geçiş HGS | 6001 S.K. Md. 30 & 4736 S.K. | Yasal düzenleme yapılırsa doğrudan uygulanabilir. |
| KGM Devlet Otoyolları (Anadolu, TAG vb.) | KGM (Kamu) | İndirim Yok (Tam Ücret) | HGS Giriş-Çıkış | 6001 S.K. Md. 30 | Cumhurbaşkanlığı Kararı ile indirim yetkisi mevcuttur. |
| Osmangazi Köprüsü | Özel Konsorsiyum (YİD) | İndirim Yok (Tam Ücret) | HGS Gişeleri | 3996 S.K. YİD Sözleşmesi | Fark Hazinece karşılanmadıkça şirket indirim yapmamaktadır. |
| 1915 Çanakkale Köprüsü | Özel Konsorsiyum (YİD) | İndirim Yok (Tam Ücret) | HGS Gişeleri | 3996 S.K. YİD Sözleşmesi | Sözleşmede engelli tarifesi bulunmamaktadır. |
| Yavuz Sultan Selim Köprüsü (3. Köprü) | Özel Konsorsiyum (YİD) | İndirim Yok (Tam Ücret) | HGS Gişeleri | 3996 S.K. YİD Sözleşmesi | Standart ticari tarife esastır. |
| Avrasya Tüneli | ATAŞ (YİD) | İndirim Yok (Tam Ücret) | Serbest Geçiş HGS | 3996 S.K. YİD Sözleşmesi | Özel tünel işletme şartları geçerlidir. |
| Kuzey Marmara Otoyolu | Özel Konsorsiyum (YİD) | İndirim Yok (Tam Ücret) | HGS Gişeleri | 3996 S.K. YİD Sözleşmesi | Kesim bazlı tam kilometre ücreti alınır. |
| Şehir İçi İSPARK ve Belediye Otoparkları | Belediyeler | %100 Ücretsiz (Günde 3 Saate Kadar) | Plaka / Kart Tanımlama | UKOME Kararları & 5378 S.K. | Aktif olarak uygulanmaktadır. |
YİD Köprülerinde Engelli İndiriminin Önündeki Hukuki Engeller
Osmangazi Köprüsü, Çanakkale Köprüsü ve Avrasya Tüneli gibi Yap-İşlet-Devret (YİD) projelerinde engellilere indirim uygulanmamasının arkasında çok boyutlu sözleşme hukuku engelleri bulunmaktadır. 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun uyarınca imzalanan imtiyaz sözleşmelerinde:
İşletmeci özel şirketlere sözleşme süresince belirli bir araç geçiş sayısı ve dövize endeksli geçiş ücreti Hazine garantisi olarak taahhüt edilmiştir. Şirketler ticari tüzel kişilikler oldukları için tek taraflı olarak engelli indirimi tanımlamaya yanaşmamaktadır. Şayet devleti temsil eden Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı engelli araçlarına indirim veya ücretsiz geçiş hakkı getirmek isterse, indirim tutarı ile tam ücret arasındaki mali farkın Hazine ve Maliye Bakanlığı bütçesinden işletmeci şirkete nakden ödenmesi gerekmektedir. Bugüne kadar bu yönde bir bütçe ödeneği ve kanuni düzenleme ihdas edilmediği için YİD projelerinde tam ücret kesilmeye devam etmektedir.
HGS Bakiye Yönetimi ve Kaçak Geçiş Cezalarında Engelli Hakları
Engelli sürücülerin otoyol kullanımında karşılaştığı diğer büyük sorun, HGS etiketindeki bakiye yetersizliği sebebiyle uygulanan idari para cezalarıdır. 6001 Sayılı Kanun Madde 30/5 uyarınca, otoyol veya köprü geçiş ücretini ödemeden geçen araç sahiplerine, geçiş ücretinin yanı sıra bu ücretin 4 katı tutarında idari para cezası tahakkuk ettirilir.
Bu cezai yaptırımda engelli araçlarına özel bir tolerans veya ceza muafiyeti tanınmamaktadır. Ancak mevzuatın tüm vatandaşlara tanıdığı '15 günlük cezasız ödeme süresi' engelli sürücüler için de hayati öneme sahiptir:
- 15 Günlük Süre: HGS bakiyeniz yetersiz olduğu için 'Kaçak Geçiş' uyarısı alsanız dahi, geçiş tarihini izleyen 15 takvim günü içinde HGS hesabınıza yeterli bakiye yüklerseniz veya ilgili otoyol işletmesinin web sitesinden ödeme yaparsanız 4 katı ceza tamamen silinir; yalnızca normal geçiş ücreti tahsil edilir.
- e-Devlet Bildirimleri: PTT HGS bakiye sorgulama ve KGM geçiş ihlali sorgulama işlemlerini düzenli olarak e-Devlet Kapısı üzerinden takip etmeniz, adınıza icra takibi ve katlamalı ceza başlatılmasını önler.
- Otomatik Ödeme Talimatı: Bankanızın kredi kartından veya vadesiz mevduat hesabından HGS etiketine otomatik yükleme talimatı verilmesi, bakiye yetersizliği kaynaklı mağduriyetlerin önüne geçen en etkili yöntemdir.
Kamu Denetçiliği Kurumu ve TBMM Nezdinde Yürütülen Çalışmalar
Otoyol ve köprülerde engelli indiriminin bulunmaması, Türkiye'deki engelli sivil toplum kuruluşları, milletvekilleri ve engelli hakları savunucuları tarafından uzun yıllardır eleştirilmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde yer alan 'Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz' (pozitif ayrımcılık) ilkesi gereğince çeşitli girişimler başlatılmıştır:
Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık) Başvuruları: Engelli vatandaşların yaptığı başvurular neticesinde KDK, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'na muhtelif tarihlerde 'engelli araçları için otoyol ve köprü geçişlerinde makul bir tarife indirimi veya ücretsiz kota tahsis edilmesi yönünde mevzuat çalışması yapılması' tavsiyesinde bulunmuştur. Ancak KDK kararları icrai nitelikte olmayıp tavsiye niteliğindedir.
TBMM Kanun Teklifleri: Farklı siyasi parti milletvekilleri tarafından 4736 Sayılı Kanun ve 6001 Sayılı Kanun'da değişiklik yapılarak en az %40 engelli sağlık kurulu raporuna sahip bireylerin adına tescilli 1 adet hususi aracın KGM otoyol ve köprülerinden ücretsiz veya %50 indirimli geçmesini öngören yasa teklifleri sunulmuştur. Bu teklifler TBMM Bayındırlık, İmar, Ulaştırma ve Turizm Komisyonu gündeminde beklemektedir.
Kamu Denetçiliği Kurumu ve KGM’ye Yapılacak Resmi Başvuru Dilekçesi
Engelli bireylerin Anayasa ve 5378 Sayılı Kanun kapsamında otoyol/köprü geçişlerinde engelli indirimi uygulanması talebiyle Kamu Denetçiliği Kurumu'na (KDK) veya Karayolları Genel Müdürlüğü'ne e-Devlet ve posta yoluyla iletebilecekleri resmi başvuru metni aşağıdadır:
T.C.
KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU BAŞKANLIĞI’NA
(veya T.C. ULAŞTIRMA VE ALTYAPI BAKANLIĞI / KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ’NE)
BAŞVURU SAHİBİ: [ADINIZ SOYADINIZ] (T.C. No: [TC KİMLİK NUMARANIZ])
ARAÇ PLAKASI: [ARAÇ PLAKANIZ] (ÖTV/MTV Muafiyetli Engelli Aracı)
ADRES: [İKAMETGAH ADRESİNİZ]
TELEFON: [TELEFON NUMARANIZ]
KONU: Engelli Bireylere Ait Özel Taşıtların HGS Otoyol ve Köprü Geçişlerinde Ücretsiz veya İndirimli Tarifeden Yararlandırılması Talebidir.
Şahsım, yetkili sağlık kurulundan alınmış [%... Oranında] engelli sağlık kurulu raporuna (veya ÇÖZGER belgesine) sahip bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyım. Adıma tescilli bulunan yukarıda plakası yazılı hususi motorlu taşıt, 197 Sayılı MTV Kanunu ve 4760 Sayılı ÖTV Kanunu kapsamında engellilik durumum sebebiyle vergiden istisna tutulmuştur.
Engelli bireylerin toplu taşıma araçlarından, trenlerden ve havayollarından indirimli/ücretsiz yararlanması 4736 Sayılı Kanun ve 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun ile güvence altına alınmışken; ağır ortopedik veya medikal engelleri nedeniyle toplu taşıma kullanamayan ve özel araçlarıyla seyahat etmek zorunda kalan engelli bireylere Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) ve YİD otoyol/köprü geçişlerinde hiçbir muafiyet tanınmamaktadır.
T.C. Anayasası'nın 10. maddesinde güvence altına alınan 'pozitif ayrımcılık' ve sosyal devlet ilkeleri uyarınca, engelli vatandaşların adına kayıtlı tek bir hususi taşıt için KGM ve YİD köprü/otoyol geçişlerinde makul bir indirim uygulanması veya belirli bir ücretsiz geçiş kotası tahsis edilmesi yönünde Kurumunuzca gerekli idari ve mevzuat çalışmalarının başlatılmasını arz ve talep ederim.
Tarih: [GÜN/AY/YIL]
Adı Soyadı: [ADINIZ SOYADINIZ]
İmza: .....................................
EKLER:
1. Engelli Sağlık Kurulu Raporu Fotokopisi
2. Araç Tescil Belgesi (Ruhsat) Fotokopisi
3. Engelli Kimlik Kartı Örneği
Engellilere tanınan diğer araç hakları ve vergi muafiyetleri ile ilgili ayrıntılı kılavuzlarımıza Yasal Haklar ve Emeklilik kategorimizden erişebilirsiniz.
2026 yılında HGS otoyol ve köprü geçişlerinde engelli araçlarına indirim uygulanıyor mu?
Hayır. 2026 yılı yürürlükteki mevzuatı uyarınca Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) tarafından işletilen devlet otoyollarında ve Yap-İşlet-Devret (YİD) modeliyle işletilen özel otoyol ve köprülerde engelli bireyler veya engelli adına tescilli araçlar için herhangi bir HGS geçiş indirimi ya da ücretsiz geçiş muafiyeti bulunmamaktadır.
ÖTV ve MTV muafiyetli engelli aracı HGS geçişlerinde hangi sınıftan ücretlendirilir?
Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) muafiyetiyle satın alınmış ve Motorlu Taşıtlar Vergisi'nden (MTV) muaf tutulan engelli araçları, aks mesafesi 3.20 metrenin altında olan standart binek otomobiller oldukları için HGS sisteminde '1. Sınıf Araç' kategorisinde değerlendirilir ve standart tam geçiş tarifesi üzerinden ücretlendirilir.
15 Ekim Şehitler ve Fatih Sultan Mehmet Köprüleri engellilere ücretsiz midir?
Hayır. İstanbul Boğazı üzerinde yer alan 15 Ekim Şehitler Köprüsü ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü KGM bünyesinde olup engelli araçlarına herhangi bir istisna veya tarife indirimi tanınmamaktadır. Geçiş yapan her araç belirlenen tam köprü ücretini ödemekle yükümlüdür.
Osmangazi, Çanakkale veya Yavuz Sultan Selim Köprülerinde engelli indirimi neden uygulanmıyor?
Bu köprüler 3996 Sayılı Kanun kapsamında Yap-İşlet-Devret (YİD) modeliyle özel şirket konsorsiyumları tarafından inşa edilmiş ve işletilmektedir. Sözleşmelerde özel şirketlere Hazine garantili geçiş ücreti taahhüt edildiğinden ve yasal bir indirim zorunluluğu getirilmediğinden dolayı engelli indirimi uygulanmamaktadır.
HGS yetersiz bakiye nedeniyle kesilen kaçak geçiş cezasına engellilik gerekçesiyle itiraz edilebilir mi?
Yetersiz bakiye sebebiyle kesilen 4 katı idari para cezası 6001 Sayılı Kanun Madde 30 gereğince uygulanır. Engellilik durumu cezadan muafiyet sağlamaz; ancak geçiş tarihinden itibaren 15 gün içinde HGS hesabına yeterli bakiye yüklenirse ceza otomatik olarak iptal edilir ve sadece normal geçiş ücreti tahsil edilir.
Engellilere otoyol indirimi sağlanması için TBMM ve Kamu Denetçiliği Kurumu'na başvuru yapılabilir mi?
Evet. Engelli hakları dernekleri ve bireysel vatandaşlar, 5378 Sayılı Kanun ve anayasal pozitif ayrımcılık ilkesi uyarınca Kamu Denetçiliği Kurumu'na (KDK) tavsiye kararı alınması için veya TBMM Dilekçe Komisyonu'na 4736 Sayılı Kanun'da değişiklik yapılması amacıyla resmi başvuru yapabilmektedir.
