Engelli Bireye Vasi Tayini Nasıl Yapılır? (Sulh Hukuk Mahkemesi 2026 Adım Adım Rehberi)

Zihinsel, psikiyatrik veya ağır nörolojik engeli bulunan bireylerin hukuki, mali ve kişisel haklarının korunması, modern medeni hukukun en temel önceliklerinden biridir. 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 404 ile 494. maddeleri arasında düzenlenen 'Vesayet Hukuku', ayırt etme gücünü sürekli veya geçici olarak kaybetmiş, kendi haklarını koruyamayacak ve borç altına giremeyecek durumdaki engelli vatandaşlarımızın temsil edilmesini kurumsal bir güvenceye bağlar.

Engelli bir yakınının bakımını üstlenen ailelerin en sık karşılaştığı bürokratik aşamaların başında; banka hesabı açma, birikmiş emekli veya engelli maaşını çekme, tapu devirleri, miras intikali ve ÖTV muafiyetli araç alımı gibi işlemlerde kurumların talep ettiği resmi 'Vesayet Kararı' gelmektedir. 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatları ışığında; 2026 yılı mahkeme harçlarını, UYAP üzerinden dava açma krokisini, sağlık kurulu heyet sevki aşamalarını, semantik temsil matrisini ve resmi dava dilekçesini bu otorite rehberinde tüm ayrıntılarıyla inceliyoruz.

Türk Medeni Kanunu Kapsamında Vesayeti Gerektiren Haller

4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nda vesayet altına alınma (kısıtlanma) sebepleri tahdidi (sınırlı) olarak sayılmıştır. Engellilik durumu söz konusu olduğunda mahkemelerin ve bilirkişi heyetlerinin dayandığı ana yasal normlar şunlardır:

• Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı (TMK Madde 405): Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin birey kısıtlanır. İleri derecede demans, alzheimer, şizofreni, ağır mental retardasyon veya travmatik beyin hasarı gibi klinik tablolar bu maddenin doğrudan kapsamındadır.
• Yaşlılık, Sakatlık veya Ağır Hastalık (TMK Madde 408): Yaşlılığı, sakatlığı veya deneyimsizliği sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kişi kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep edebilir. Bu durum 'İsteğe Bağlı Kısıtlanma' olarak adlandırılır ve fiziksel engeli nedeniyle bankaya veya tapuya gidemeyen zihinsel yetisi tam bireyler için de uygulanabilir.
• Savurganlık, Alkol veya Uyuşturucu Madde Bağımlılığı (TMK Madde 406): Malvarlığını kötü yöneterek kendisini veya ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan kişilerin vesayet altına alınmasıdır.
• Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza (TMK Madde 407): Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkum olan her ergin birey cezası infaz edilene kadar kendiliğinden vesayet altına girer.

Kısıtlanan birey, TMK'nın 14. ve devamı maddeleri uyarınca fiil ehliyetini kaybeder veya ehliyeti sınırlandırılır. Artık kendi başına hukuki işlem yapamaz; tüm resmi iş ve işlemler atanan yasal temsilci (vasi) aracılığıyla yürütülür. Engelli haklarına dair hesaplamalar için sitemizdeki ÖTV hesaplama robotu ve engelli maaş robotu araçlarını da kullanabilirsiniz.

Vesayet, Kayyımlık ve Yasal Danışmanlık Karşılaştırma Matrisi

Hukuk pratiğinde kısıtlılık türleri sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Bireyin korunma ihtiyacının derecesine göre kanun koyucu üç farklı koruma statüsü öngörmüştür:

Görevli ve Yetkili Mahkeme ile Dava Açılış Esasları

Vesayet davaları bakımından görev ve yetki kuralları kamu düzenine ilişkindir ve taraflarca sözleşmeyle değiştirilemez:

• Görevli Mahkeme: 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 382. maddesi ve TMK'nın 396. maddesi gereğince vesayet işlerinde 'Vesayet Makamı' Sulh Hukuk Mahkemesi'dir. Kararlara karşı itiraz ve denetim mercii ise 'Denetim Makamı' sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi'dir.
• Yetkili Mahkeme: TMK'nın 411. maddesi uyarınca vesayet işlerinde yetki, kısıtlanacak engelli bireyin yerleşim yeri (ikametgah) mahkemesine aittir. MERNİS adres kayıt sisteminde bireyin kayıtlı bulunduğu ilçenin Sulh Hukuk Mahkemesi davaya bakmakla kesin yetkilidir. Yetkisiz mahkemede açılan davalar resen yetkisizlik kararı verilerek ilgili adliyeye gönderilir.
• Dava Açma Hakkı: Vesayet kamu düzenini ilgilendiren bir çekişmesiz yargı işi olduğundan, kısıtlanması gereken bireyin anne, baba, eş, çocuk, kardeş gibi yakın hısımları dava açabileceği gibi; resmi hekimler, kolluk görevlileri, cumhuriyet savcılıkları veya noterler de durumu Sulh Hukuk Mahkemesi'ne ihbar edebilir. Mahkeme ihbar üzerine davayı resen (kendiliğinden) yürütür.

Sulh Hukuk Mahkemesi Harçları ve Gider Avansı Hesaplama Tablosu

492 Sayılı Harçlar Kanunu ve Adalet Bakanlığı Hukuk Muhakemeleri Kanunu Gider Avansı Tarifesi çerçevesinde, 2026 yılı vesayet davası maliyet cetveli maktu kalemlerden oluşmaktadır:

Toplam dava açılış masrafı davanın açıldığı adliye veznesine gider avansı olarak yatırılır. Dava sonunda kullanılmayan avans tutarı karar kesinleştikten sonra davacıya iade edilir. Maddi durumu elverişli olmayan vatandaşlar muhtarlıktan alacakları fakirlik belgesiyle mahkemeden 'Adli Yardım' (harç muafiyeti) talebinde bulunabilir.

Sağlık Kurulu Heyet Sevki ve Kısıtlanması Gerekir Raporu

Vesayet yargılamasının en hayati delili, tıp biliminin verilerine dayanan resmi sağlık kurulu raporudur. TMK'nın 409. maddesinin 2. fıkrası amir hüküm içerir: "Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebilir."

Bu sürecin işleyişi şu aşamalardan geçer:

• Mevcut Engelli Raporunun Yetersizliği: Vatandaşların sıklıkla düştüğü hata, engelli bireyin elinde bulunan %90 oranındaki 'Erişkinler İçin Engellilik Raporu'nun doğrudan vesayet kararı için yeterli olacağını zannetmeleridir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre vergi indirimi veya evde bakım için alınan engelli raporları vesayet kararına tek başına dayanak yapılamaz.
• Mahkemenin Resmi Sevk Müzekkeresi: Hâkim, duruşma öncesinde kısıtlanması istenen şahsı resmi yazı ile Sağlık Bakanlığı'na bağlı tam teşekküllü devlet hastanesine veya üniversite tıp fakültesi hastanesi sağlık kuruluna sevk eder.
• Heyet Muayenesi ve Raporun İçeriği: Heyette yer alan psikiyatri ve nöroloji uzmanları hastayı bizzat muayene eder. Raporda mutlak surette şu üç sorunun cevabı açık ve net biçimde yer almalıdır:
  1. Şahısta akıl hastalığı veya akıl zayıflığı mevcut mudur?
  2. Bu durum şahsın kendi işlerini bizzat görmesine engel teşkil etmekte midir?
  3. Şahsın kısıtlanması ve kendisine vasi atanması tıbben zorunlu mudur?
• Yatağa Bağımlı Hastaların Durumu: Kısıtlanacak birey felçli, yatağa bağımlı veya bilinci kapalıysa ve hastaneye nakli hayati tehlike yaratıyorsa; mahkemeden talep edilerek 'Evde Sağlık Hizmetleri' heyetinin hastayı evinde muayene etmesi veya mahkeme naip hâkiminin refakatinde bilirkişinin ikamette inceleme yapması sağlanabilir.

Dava Açılışından Kesinleşme Şerhine Kadar Adım Adım İşlem Krokisi

Vesayet davasının açılmasından nihai vesayet belgesinin teslim alınmasına kadar geçen bürokratik yol haritası aşağıdaki adımlarla ilerler:

1. Dilekçenin Hazırlanması ve Tevzi: HMK kurallarına uygun olarak hazırlanan Vasi Tayini Dava Dilekçesi ve ekleri, nöbetçi Sulh Hukuk Mahkemesi Ön Büro / Tevzi bürosuna teslim edilir veya avukat aracılığıyla UYAP Avukat Portal üzerinden sisteme yüklenir. Vatandaşlar e-İmza ile UYAP Vatandaş Portal üzerinden de doğrudan dava açabilmektedir.
2. Tansiyon ve Tensip Zaptının Hazırlanması: Mahkeme dosyayı kaydettikten sonra tensip zaptı düzenler. Kısıtlı adayının MERNİS nüfus kaydı celbedilir, adli sicil kaydı sorgulanır ve emniyete sosyal-ekonomik durum araştırması için müzekkere yazılır.
3. Hastane Sevk Yazısının Alınması: Tensip zaptıyla birlikte mahkeme kaleminden alınan resmi üst yazı ve dosya ile birlikte yetkili hastanenin Sağlık Kurulu birimine gidilerek heyet randevusu alınır.
4. Duruşma Günü ve Tarafların Dinlenmesi: Hastane heyet raporu mahkemeye ulaştıktan sonra duruşma günü tayin edilir. Hâkim, vasi adayını bizzat dinler; kısıtlı adayı dinlenebilecek durumda ise (TMK 409/1 uyarınca) hâkim tarafından bizzat görülür ve dinlenir. Aile bireylerinin (diğer kardeşlerin, eşin) vasi adayına karşı itirazı olup olmadığı tutanağa geçirilir.
5. Gerekçeli Kararın Yazılması: Mahkeme TMK 405 veya 408 maddeleri gereğince şahsın kısıtlanmasına ve talep edilen yakınının vasi olarak atanmasına karar verir.
6. Tebligat ve İki Haftalık İstinaf Süresi: Gerekçeli karar tüm ilgililere tebliğ edilir. Tebliğden itibaren 2 haftalık yasal sürede bölge adliye mahkemesine (istinaf) itiraz edilmezse karar kesinleşir.
7. Kesinleşme Şerhi ve Resmi Vesayet Belgesi: Mahkeme yazı işleri müdürlüğünden gerekçeli kararın arkasına 'Kesinleşme Şerhi' vurulur ve vasiye bankalarda, noterlerde ve kamu dairelerinde geçerli olan resmi 'Vesayet Belgesi' takdim edilir.

Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Dilekçesi Örneği

Engelli bireye vasi atanması talebiyle Sulh Hukuk Mahkemesi'ne sunulacak resmi dilekçe taslağı aşağıda sunulmuştur:

Vasinin Yasal Görevleri, Ek Karar İzinleri ve Yıllık Hesap Verme Sorumluluğu

Vasi tayin edilmek, kısıtlının tüm varlığı üzerinde keyfi tasarruf yetkisi vermez. Vesayet bir hak değil, kamusal bir ödev ve denetime tabi hukuki bir emanettir. Atanan vasinin uymakla yükümlü olduğu temel kurallar şunlardır:

• Malvarlığı Defteri Tutulması (TMK Madde 438): Vasi atanır atanmaz, vesayet makamının gözetiminde kısıtlının tüm taşınır ve taşınmaz mallarının, banka hesaplarının ve alacaklarının resmi defteri tutulur. Bu defter mahkeme kasasında saklanır.
• Ek Karar İzni Gerektiren İşlemler (TMK Madde 462): Vasi aşağıdaki işlemleri tek başına yapamaz; her işlem öncesinde Sulh Hukuk Mahkemesi'ne dilekçe vererek 'Ek Yetki Kararı' almak zorundadır:
  • Taşınmaz (ev, arsa, tarla) alımı, satımı, ipotek edilmesi veya kiralanması,
  • Motorlu taşıt (ÖTV muafiyetli engelli aracı dahil) satın alınması veya mevcut aracın satılması,
  • Banka hesaplarından olağan bakım sınırını aşan toplu nakit para çekilmesi,
  • Miras paylaşımı, mirası ret veya kabul sözleşmeleri yapılması,
  • Dava açılması, sulh olunması veya tahkim sözleşmesi yapılması.
• Asliye Hukuk Mahkemesi Onayı (TMK Madde 463): Taşınmaz satışı ve önemli işletme devirleri gibi ağır tasarruflarda, Sulh Hukuk Mahkemesi'nin izninden sonra Denetim Makamı olan Asliye Hukuk Mahkemesi'nin de onayı şarttır. İlgili süreç hakkında daha fazla detay için vasi ek karar ve izin rehberi içeriğimize başvurabilirsiniz.
• Yıllık Defter ve Hesap Raporu Sunma Zorunluluğu: Vasi her yıl düzenli olarak kısıtlının gelirlerini (maaş, kira vb.) ve yaptığı harcamaları (bakım, sağlık, gıda giderleri) faturalarıyla belgeleyerek mahkemeye yıllık hesap raporu sunar. Hâkim raporu inceler; usulsüzlük tespit ederse vasiliği iptal edebilir ve hakkında suç duyurusunda bulunabilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve Daire İçtihatlarında Vasilik İlkeleri

Vesayet hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla istikrar kazanmış temel içtihat prensipleri şunlardır:

• Kısıtlının Üstün Menfaati İlkesi: Vasi atamasında çatışan menfaatler olduğunda hâkim, talepte bulunan akrabaların arzusunu değil; kısıtlının bedensel, zihinsel ve malvarlığı menfaatlerini en iyi kimin koruyabileceğini gözetir. Hısımlık bağı tek başına yeterli olmayıp, vasinin ahlaki durumu ve mali güvenilirliği esas alınır.
• Menfaat Çatışmasında Temsil Kayyımı Zorunluluğu: Vasi ile kısıtlı birey arasında miras taksimi, ortak mülkiyetin paylaşılması veya alacak davası gibi ortak bir hukuki ilişki doğduğunda, vasinin temsil yetkisi o somut işlem için askıya alınır. Mahkemece kısıtlıyı temsil etmek üzere bağımsız bir 'Kayyım' atanması zorunludur. Kayyımsız yapılan işlemler mutlak butlanla geçersiz sayılır.
• ÖTV Muafiyetli Araç Alımında Kısıtlının Yararı Kriteri: Yargıtay içtihatlarında, vasi tarafından engelli adına ÖTV'siz araç alım taleplerinde, aracın gerçekten engellinin sağlık ve ulaşım ihtiyaçlarında kullanılacağı, ailenin aracı satın alma gücünün bulunduğu ve kısıtlının borçlandırılmayacağı hususlarının mahkemece titizlikle araştırılması gerektiği vurgulanmaktadır.

Engelli bireye vasi tayini için hangi mahkemeye başvurulur ve dava harcı var mıdır?

Vasi tayini (vesayet) davalarında görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi, yetkili mahkeme ise kısıtlanması istenen bireyin yerleşim yeri (ikametgah) mahkemesidir. 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca vesayet işleri çekişmesiz yargı kapsamında yer alır. Dava açılırken maktu başvurma harcı ve tebligat ile sağlık kurulu heyet sevki giderlerini kapsayan gider avansı yatırılır.

Kimler vasi olarak atanabilir ve aile yakınlarının öncelik hakkı var mıdır?

4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 413 ve 414. maddeleri uyarınca vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi, kural olarak bu görevi yapabilecek ergin ve ehil bir kimseyi vasi atar. Haklı sebepler engel olmadıkça kısıtlanacak kişinin eşine, anne-babasına veya yakın hısımlarına (çocuk, kardeş) öncelik tanınır. Ancak kısıtlı ile aralarında çıkar çatışması veya husumet bulunan kişiler vasi olarak atanamaz.

Vasi tayini için sağlık kurulu raporu şart mıdır ve rapor nasıl temin edilir?

Evet. TMK'nın 409. maddesi gereğince akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK 405) sebebiyle açılan vesayet davalarında bilirkişi raporu alınması zorunludur. Mahkeme, hak sahibinin mevcut engelli sağlık kurulu raporu olsa dahi şahsı bizzat tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesi sağlık kuruluna sevk eder. Heyet raporunda bireyin 'kendi işlerini göremeyecek derecede akıl zayıflığı/hastalığı bulunduğu ve kısıtlanmasının zorunlu olduğu' açıkça belirtilmelidir.

Vasi tayini davası ortalama ne kadar sürer ve kesinleşme süreci nasıldır?

Sulh Hukuk Mahkemelerinde vesayet davaları dosyanın tevzi edilmesi, hastane sevk müzekkeresinin yazılması, heyet muayenesi ve kolluk marifetiyle yapılan sosyal-ekonomik durum araştırması süreçlerine bağlı olarak ortalama 2 ila 4 ay arasında sonuçlanır. Hüküm kurulduktan sonra gerekçeli karar ilgililere tebliğ edilir; 2 haftalık istinaf süresinde itiraz edilmezse kesinleşme şerhi düşülerek vasiye resmi vesayet belgesi teslim edilir.

Vasi atandıktan sonra engelli adına maaş çekmek ve ÖTV'siz araç almak için ne yapmalıdır?

Vasi atanması tek başına kısıtlının tüm malvarlığı üzerinde sınırsız tasarruf yetkisi vermez. TMK'nın 462. maddesi uyarınca engelli adına banka hesabı açıp birikmiş parayı çekmek, gayrimenkul veya motorlu taşıt (ÖTV muafiyetli araç) satın almak ya da satmak için vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi'nden 'Ek Karar' (tasarruf ve izin kararı) alınması yasal zorunluluktur.

Vasilik görevi ne kadar sürer ve vasi düzenli olarak hesap vermek zorunda mıdır?

TMK 456. maddesi gereğince vasi kural olarak iki yıl için atanır. Vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir. Vasi, vesayet altındaki bireyin malvarlığını özenle yönetmek, gelir ve giderleri faturalandırarak her yıl Sulh Hukuk Mahkemesi'ne 'Yıllık Defter ve Vasilik Hesap Raporu' sunmakla yükümlüdür. Mahkeme harcamaları denetler ve onaylar.