Şizofreni ve psikotik spektrum bozuklukları, bireyin gerçekliği algılama, duygusal tepkilerini düzenleme ve bilişsel süreçlerini yönetme yetisini doğrudan etkileyen kronik ve nörogelişimsel zeminli klinik tablolardır. 20.02.2019 tarihli ve 30692 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde, şizofreni ve ilişkili psikotik bozukluklar sağlık kurullarınca en titiz değerlendirilen tanı grupları arasında yer alır.
Toplumda ve bürokratik süreçlerde sıklıkla yanlış anlaşılan bu tanı grubu, 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ekseninde hem sağlık hem de hukuk alanında çok katmanlı hak ve yükümlülükler doğurur. Bu mega otorite rehberinde; 2026 yılı güncel mevzuat cetvelleriyle şizofreni engelli rapor oranlarını, Balthazard formülü hesaplamasını, evde bakım parası ve 2022 engelli aylığı için zorunlu hane geliri testini, Sulh Hukuk Mahkemesi vesayet sürecini ve resmi başvuru dilekçelerini eksiksiz inceliyoruz.
1. 2026 Sağlık Kurulu Cetveli: Şizofreni ve Psikotik Bozukluk Oranları
Sağlık kurullarında (heyet) psikiyatristler, hastanın klinik geçmişini, hastane yatış kayıtlarını (epikriz), antipsikotik ilaç kullanım raporlarını ve psikososyal işlevsellik düzeyini değerlendirerek oran takdir eder. Yönetmelik ekinde yer alan 'Ruh Sağlığı ve Hastalıkları' sınıflandırmasında psikotik bozukluklar için belirlenen resmi oran baremleri şu şekildedir:
| Tanı ve Klinik Tablo | Klinik Seyir ve İşlevsellik Düzeyi | Engellilik Oranı (%) | Bağımlılık Değerlendirmesi | Sağlanan Temel Haklar |
|---|---|---|---|---|
| Şizofreni (Tedaviyle Çalışabilir) | İlaç tedavisiyle remisyonda, pozitif semptomlar kontrol altında, kısmi çalışma olanağı var | %45 | Kısmi Bağımlı Engelli | EKPSS ile memurluk, vergi indirimi, toplu taşıma muafiyeti, erken emeklilik |
| Şizofreni (Tedaviyle Çalışamaz) | Kronik, rezidüel belirtiler baskın, sosyal ve mesleki işlevsellik tamamen çökmüş | %80 | Tam Bağımlı Engelli (Klinik ağırlığa göre) | Evde bakım maaşı, 2022 engelli aylığı, malulen emeklilik, ÖTV muafiyeti (vasiyle) |
| Şizoafektif Bozukluk | Duygudurum (manik/depresif) atakları ile psikotik semptomların birlikte seyretmesi | %45 – %80 | Kısmi / Tam Bağımlı | Atak sıklığı ve çalışma gücü kaybına göre maluliyet veya EKPSS hakkı |
| Sanrılı (Paranoid) Bozukluklar | Sistematik hezeyanlar, tedaviye direnç, mesleki ve çevresel uyum yetersizliği | %40 – %70 | Kısmi Bağımlı Engelli | Engelli kimlik kartı, su ve doğalgaz indirimi, gelir testiyle 2022 aylığı |
| Atipik ve Başka Türlü Adlandırılamayan Psikoz | Belirli bir kategoriye tam oturmayan ancak psikotik ataklarla seyreden tablolar | %45 – %80 | Atak ve remisyon tablosuna göre | Sağlık kurulu periyodik kontrol şartıyla süreli engelli hakları |
2. Balthazard Formülü ile Oran Birleştirme Simülasyonu
Şizofreni hastalarında uzun süreli antipsikotik ilaç kullanımına bağlı olarak metabolik sendrom, Tip 2 diyabet, hipertansiyon veya kardiyovasküler rahatsızlıklar sıklıkla ortaya çıkmaktadır. Sağlık kurulunda birden fazla uzmanlık alanından oran alındığında bu oranlar doğrudan aritmetik olarak toplanmaz; mevzuat gereği Balthazard formülü uygulanır.
Somut Klinik Simülasyon:
52 yaşındaki bir bireyin sağlık kurulu değerlendirmesinde aşağıdaki teşhislerin konulduğunu varsayalım:
- Psikiyatri: Tedaviye rağmen çalışma olanağı vermeyen şizofreni: %80
- Dahiliye / Endokrin: Komplikasyonsuz Tip 2 Diyabet: %20
- Kardiyoloji: Klas 1 Hipertansiyon: %10
Matematiksel Balthazard Adımları:
- En yüksek oran olan %80 baz alınır. Kalan vücut fonksiyonu:
100 - 80 = %20 - İkinci oran (%20), kalan sağlam vücut alanına uygulanır:
20 × (20 / 100) = %4. Yeni kümülatif oran:80 + 4 = %84 - Yeni kalan sağlam vücut alanı:
100 - 84 = %16 - Üçüncü oran (%10), kalan alana uygulanır:
16 × (10 / 100) = %1,6. Genel toplam:84 + 1,6 = %85,6 - Mevzuat gereği 0,5 ve üzeri değerler üste yuvarlandığından nihai engellilik oranı %86 olarak tescil edilir.
Kendi rapor oranlarınızı hesaplamak ve farklı hastalık kombinasyonlarını denemek için sitemizdeki Balthazard hesaplama robotunu kullanabilirsiniz.
3. 2026 Evde Bakım Parası ve 2022 Engelli Aylığı Hane Geliri Simülasyonu
Şizofreni hastasının nakdi desteklerden yararlanabilmesi için yalnızca sağlık kurulu raporu yeterli değildir. 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7 ve 2022 Sayılı Kanun gereğince Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü ile Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı (SYDV) tarafından gelir testi denetimi uygulanır.
2026 Yılı Yasal Gelir Kriterleri:
- Evde Bakım Maaşı Gelir Kriteri: Hanede kişi başına düşen aylık net gelirin net asgari ücretin 2/3'ünden az olması zorunludur. 2026 yılı için bu sınır 18.736 TL olarak uygulanmaktadır. Ayrıca raporda 'Tam Bağımlı Engelli' kararı bulunmalıdır.
- 2022 Sayılı Kanun Engelli Aylığı Kriteri: Hanede kişi başına düşen gelirin net asgari ücretin 1/3'ünden (2026 için 9.368 TL) az olması ve hastanın adına kayıtlı yüksek rayiçli gayrimenkul bulunmaması gerekir. Oranı %70 ve üzeri olan şizofreni hastalarına en üst baremden engelli aylığı ödenir.
Örnek Hane Simülasyonu:
4 kişilik bir çekirdek ailede (anne, baba, çalışan 1 çocuk ve şizofreni hastası birey) babanın 24.000 TL emekli maaşı, çalışan çocuğun ise 30.000 TL net maaşı bulunmaktadır. Hanenin toplam aylık net geliri: 24.000 + 30.000 = 54.000 TL. Kişi başına düşen gelir: 54.000 / 4 = 13.500 TL. Kişi başı tutar 18.736 TL tavanının altında kaldığından, hastanın raporunda 'Tam Bağımlı' ibaresi varsa aileye evde bakım maaşı eksiksiz bağlanır.
4. TMK 405 Uyarınca Vasi Tayini ve Sulh Hukuk Mahkemesi Aşamaları
Türk Medeni Kanunu'nun 405. maddesi amir hükmü gereğince, akıl hastalığı nedeniyle kendi işlerini göremeyen veya başkalarının emniyetini tehdit eden her ergin birey kısıtlanır. Şizofreni tanılı bireylerin hukuki muamelelerde aldatılmasını veya haksız borçlanmasını engellemek adına vesayet mekanizması şu adımlarla işletilir:
- Sulh Hukuk Mahkemesi'ne Başvuru: Hastanın ikametgahının bulunduğu yerdeki Sulh Hukuk Mahkemesi'ne birinci derece yakını (anne, baba, eş veya kardeş) tarafından vesayet davası açılır.
- Resmi Sağlık Kurulu Sevk ve Gözlem: Mahkeme, hastanın ayırt etme gücünü ve vesayet altına alınma gerekliliğini tespit etmek üzere tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesine resmi sevk yazısı yazar. Hastanede heyet muayenesi yapılarak TMK 405 kapsamında vesayet raporu hazırlanır.
- Vesayet Kararının Kesinleşmesi: Mahkeme rapor doğrultusunda adayı vasi olarak atar. Karar kesinleştikten sonra vasi, kısıtlının yasal temsilcisi sıfatını kazanır.
- Ek İzin (Husumet ve Tasarruf) Kararları: TMK 462 ve 463. maddeleri gereğince; vasi kısıtlı adına dava açarken, bankadaki mevduatı çekerken veya ÖTV muafiyetli araç satın alırken Sulh Hukuk Mahkemesi'nden ayrıca 'Ek Yetki ve İzin Kararı' almak zorundadır. Vasi olmak sınırsız tasarruf yetkisi vermez; mahkeme denetimi kesintisiz devam eder.
5. Boşlukları Doldurulabilir Matbu Dilekçe: Vasi Tarafından Engelli Aylığı ve Sosyal Yardım Başvuru Yetkisi Talebi
Vasi tayin edilen kişinin, kısıtlı şizofreni hastası adına banka hesabı açabilmesi, SGK/SYDV nezdinde engelli maaşı işlemlerini yürütebilmesi için mahkemeye sunması gereken ek izin dilekçe taslağı aşağıdadır:
[İL ADI] SULH HUKUK MAHKEMESİ HÂKİMLİĞİ’NE
ESAS NO: 2026/[Dosya Esas No]
KARAR NO: 2026/[Karar No]
TALEPTE BULUNAN (VASİ): [Adınız Soyadınız]
T.C. KİMLİK NO: [11 Haneli T.C. Kimlik Numaranız]
ADRES: [Açık İkametgah Adresiniz]
TELEFON: [Telefon Numaranız]
KISITLI (ENGEL BİREY): [Kısıtlının Adı Soyadı - T.C. Kimlik No: ...]
KONU: Kısıtlı adına 2022 Sayılı Kanun kapsamındaki engelli aylığı ve 2828 Sayılı Kanun kapsamındaki evde bakım yardımının bağlanabilmesi, ilgili kamu kurumlarına (SYDV / Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü) müracaat edilebilmesi ve kısıtlı adına kamu bankasında sosyal yardım hesabı açılması hususunda TMK Md. 462 uyarınca ek izin ve yetki verilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Mahkemenizin yukarıda esas ve karar numarası belirtilen ilamı ile kısıtlı [Kısıtlının Adı Soyadı] üzerine vasi olarak atanmış bulunmaktayım. Vesayet kararı kesinleşmiştir.
2. Kısıtlının tam teşekküllü devlet hastanesinden alınmış % [Oran] oranında "Tedaviyle Çalışma Olanağı Vermeyen Şizofreni" tanılı engelli sağlık kurulu raporu mevcuttur. Kısıtlı hiçbir gelir getirici işte çalışamamakta olup günlük temel özbakım ihtiyaçlarını dahi tek başına karşılayamamaktadır.
3. Kısıtlının tedavi, bakım ve ilaç giderlerinin karşılanabilmesi amacıyla 2022 Sayılı Kanun gereğince engelli aylığına ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı evde bakım parasına müracaat edilmesi zarureti hasıl olmuştur. İlgili kurumlar ve bankalar işlem yapabilmem için mahkemenizden açık yetki kararı talep etmektedir.
HUKUKİ SEBEPLER: 4721 Sayılı TMK Md. 405, 462 ve ilgili yasal mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda arz ve izah olunan nedenlerle; kısıtlı [Kısıtlının Adı Soyadı] adına Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı nezdinde tüm sosyal yardım ve bakım aylığı başvurularını yapabilmem, kamu bankasında hesap açabilmem ve bağlanan aylıkları kısıtlının bakım ve iaşesinde kullanmak üzere çekebilmem hususunda tarafıma ek izin ve yetki verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih]
VASİ: [Adınız Soyadınız / İmza]
6. Şizofreni Hastalarında Malulen ve Erken Emeklilik Rejimi
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) mevzuatında şizofreni, doğrudan maluliyet sebebi sayılan birincil psikiyatrik rahatsızlıktır. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında iki farklı emeklilik kapısı bulunmaktadır:
- Malulen Emeklilik (5510 S.K. Md. 25): İlk sigorta başlangıç tarihinde şizofreni teşhisi bulunmayan, çalışma hayatı sırasında bu hastalığa yakalanarak çalışma gücünü en az %60 oranında kaybettiği SGK Sağlık Kurulu tarafından onaylanan bireyler malulen emekli edilir. Şartlar: En az 10 yıl sigortalılık süresi ve toplam 1800 gün primdir. Hastanın başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır bağımlı olması halinde 10 yıllık sigortalılık süresi aranmaz; yalnızca 1800 gün prim yeterlidir.
- Engelli Erken Emekliliği (5510 S.K. Md. 28): Sigortalı olmadan önce de hastalığı bulunan veya çalışma gücü kaybı %40 - %59 arasında kalan bireyler, yaş şartına tabi olmaksızın 15 ila 18 yıl sigortalılık ve 3600 ila 4400 prim günüyle kademeli erken emekli olabilir. Emeklilik sürenizi detaylı hesaplamak için engelli erken emeklilik hesaplama modülümüzü ziyaret edebilirsiniz.
Şizofreni teşhisi konulan bir bireye sağlık kurulunda yüzde kaç engelli rapor oranı verilir?
Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik eki 'Ruh Sağlığı ve Hastalıkları' cetveline göre şizofreni oranları iki ana baremde belirlenir: Tedaviyle çalışma olanağı veren şizofreni tablosu için %45, tedaviye rağmen çalışma olanağı vermeyen (kronik seyirli ve rezidüel) şizofreni tablosu için ise %80 oranında engellilik oranı takdir edilir. Ağır klinik tablolarda raporda 'Tam Bağımlı Engelli' kararı verilerek evde bakım maaşı hakkı doğar.
Şizofreni hastası adına engelli haklarından yararlanmak için vasi tayini şart mıdır?
Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 405. maddesi uyarınca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya sürekli yardıma muhtaç olan bireylerin kısıtlanarak kendilerine vasi atanması yasal bir zorunluluktur. Ayırt etme gücü bulunmayan şizofreni hastalarının banka hesabı açması, 2022 engelli aylığı ve evde bakım parası başvurusu yapması veya adına araç alınması süreçlerinde Sulh Hukuk Mahkemesi'nden vesayet kararı ve ilgili işlem için ek yetki kararı alınması zorunludur.
Şizofreni hastalarına verilen engelli sağlık kurulu raporları süreli midir, süresiz mi düzenlenir?
Psikiyatrik bozukluklar dalgalı seyir gösterdiğinden, ilk başvurularda sağlık kurulları genellikle 1 veya 2 yıl süreli rapor tanzim eder. Hastanın düzenli ilaç kullanımına rağmen psikotik ataklarının sürdüğü, klinik tablonun en az 5-10 yıldır geriye dönüşsüz biçimde kronikleştiği (tedaviye dirençli) epikriz ve resmi tedavi belgeleriyle kanıtlandığında, kurullar raporu 'Sürekli' (süresiz) olarak onaylayabilir.
Şizofreni hastası birey EKPSS ile memur olabilir mi veya malulen emekli olabilir mi?
Raporunda 'tedaviyle çalışma olanağı veren' (%45) ibaresi bulunan ve vesayet altında olmayan veya vasi onayıyla istihdam edilebilecek şizofreni hastaları, EKPSS (Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı) ile engelli kontenjanından memur olarak atanabilir. Tedaviye yanıt vermeyen (%80) şizofreni hastaları ise 5510 Sayılı Kanun'un 25 ve 28. maddeleri uyarınca çalışma gücünü en az %60 kaybettiğinden, en az 10 yıl sigortalılık ve 1800 gün primle malulen emeklilik hakkına sahiptir.
Şizofreni hastası için evde bakım maaşı bağlanmasında hane geliri şartı nedir?
2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7 uyarınca, şizofreni hastasının sağlık kurulu raporunda mutlak surette 'Tam Bağımlı Engelli' ibaresinin bulunması ve hanedeki kişi başına düşen aylık net gelirin net asgari ücretin 2/3'ünü aşmaması gerekir. 2026 yılı için belirlenen kişi başı hane gelir tavanı 18.736 TL'dir. Bu eşiğin altındaki hanelerde bakım üstlenen yakına aylık evde bakım yardımı bağlanır.
Şizofreni engelli raporuna hastane itirazı nasıl ve hangi süre içinde yapılır?
Sağlık kurulu raporu İl Sağlık Müdürlüğü tarafından e-Rapor sistemine işlendikten ve e-Devlet üzerinden tebliğ edildikten sonra 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğü'ne yazılı itiraz dilekçesi verilmelidir. İl Sağlık Müdürlüğü hastayı farklı bir hakem hastaneye sevk eder; iki hastane kararı çelişirse nihai oran Bölge Hakem Hastanesi tarafından kesinleştirilir.
