Ortopedik Engelliler İçin Tertibat Kodları ve Ehliyet Değişimi 2026: İl Sağlık Komisyonu, Sol Bacak Otomatik Vites ve Kod Cetveli Rehberi

Türkiye'de ortopedik kısıtlılığı bulunan vatandaşlarımızın sıfır kilometre taşıt alımında Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) muafiyetinden faydalanabilmesi, genel sağlık raporundaki yüzde bareminden (%90 kuralından) tamamen bağımsız, kendine özgü teknik ve hukuki kurallara bağlanmıştır. 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu'nun 7. maddesi ve Gelir İdaresi Başkanlığı'nın ÖTV (II) Sayılı Liste Uygulama Genel Tebliği uyarınca; kol, bacak, ayak veya omurga gibi hareket ettirici uzuvlarında anatomik kayıp veya fonksiyonel kısıtlılık bulunan bireyler, engel oranı %10, %20 veya %40 dahi olsa, aracı hareket ettirmek için "özel tertibat" yaptırmak zorunda olduklarını belgeledikleri takdirde ÖTV'siz araç alabilmektedir. Ancak bu hakkın kullanılabilmesi için eski tip H sınıfı sürücü belgelerinin yürürlükten kalkmasıyla birlikte zorunlu hale getirilen yeni tip çipli engelli sürücü belgesinin alınması ve ehliyetin arkasına İl Sağlık Müdürlüğü Komisyonu tarafından mevzuata uygun sayısal kısıt kodlarının (tertibat kodları) işlenmesi şarttır. Özellikle sol bacak engellilerinde otomatik vitesin doğrudan özel tertibat kabul edilmesi, sağ bacak engellilerinde gaz pedalının sola alınması ve üst ekstremite kısıtlarında direksiyon topuzu donanımları vergi dairelerinin en sık ret verdiği ihtilaflı alanlardır. 2026 yılı güncel Karayolları Trafik Yönetmeliği, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü yönergeleri ile Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu kararları çerçevesinde hazırlanan bu otoriter rehberde; ehliyet değişim adımlarını, İl Sağlık Komisyonu sürecini, en kritik tertibat kodları cetvelini, vergi dairesi retlerine karşı itiraz dilekçesini tüm ayrıntılarıyla sunuyoruz.

1. Yasal Çerçeve: H Sınıfı Ehliyetlerin Kalkması ve Yeni Kod Sistemi

1 Eylül 2026 tarihinden önce yürürlükte olan Karayolları Trafik Yönetmeliği'nde engelli vatandaşlarımıza üzerinde doğrudan "H Sınıfı - Özel Tertibatlı Otomobil Kullanır" ibaresi bulunan tek tip bir ehliyet verilmekteydi. Ancak Avrupa Birliği normlarına uyum süreci kapsamında 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu (mevzuat.gov.tr) ve bağlı yönetmeliklerde köklü bir reforma gidilmiş; H sınıfı sürücü belgesi tamamen tedavülden kaldırılmıştır.

Yeni sistemde engelli bireylere tıpkı diğer vatandaşlar gibi A veya B Sınıfı sürücü belgesi düzenlenmekte, ancak kişinin bedensel kısıtlılığına uygun tıbbi ve teknik adaptasyonlar ehliyet kartının arka yüzündeki 12. haneye uluslararası sayısal kodlar (kısıt kodları) halinde tescil edilmektedir.

Bu kod sistemi iki ana gruptan oluşur:

• Tıbbi Kısıt Kodları (01 - 05 Grubu): Kişinin sağlık durumuna bağlı zorunlulukları belirtir. Örneğin; 01.01 (Gözlük), 02 (İşitme Cihazı), 03 (Protez/Ortez kullanımı), 102 (Ticari araç, ambulans kullanamaz).
• Araç Uyarlama / Tertibat Kodları (10 - 43 Grubu): Taşıtın mekanik aksamında yapılan mühendislik değişikliklerini gösterir. Örneğin; 10.02 (Otomatik Vites), 20.03 (Sol ayağa uyarlanmış fren pedalı), 25.04 (El ile kumanda edilen gaz pedalı), 35.03 (Direksiyondan ayrılmadan kullanılabilen kontrol butonları), 40.11 (Direksiyon simidinde topuz).

2. Adım Adım Engelli Ehliyet Yenileme ve İl Sağlık Komisyonu Krokisi

Ortopedik engelli bir vatandaşın ÖTV muafiyetine uygun yeni tip sürücü belgesini çıkartabilmesi için izlemesi gereken resmi bürokratik yol 4 aşamadan oluşur:

1. 1. Aşama - Aile Hekimi İlk Başvuru ve Sevk:
   Süreç kayıtlı bulunulan Aile Hekimliği biriminde başlar. Aile hekimi genel fizik muayeneyi yapar. Ortopedik hareket kısıtlılığı tespit edildiğinde sistem üzerinden "Sürücü Adayları ve Sürücüler İçin Sağlık Raporu Formu" düzenlenerek kişi doğrudan yetkili bir devlet veya üniversite hastanesinin Ortopedi ve Travmatoloji uzmanına sevk edilir.
2. 2. Aşama - Hastane Ortopedi Uzman Muayenesi:
   Hastanede ortopedi hekimi, ekstremite kayıplarını, eklem hareket açıklığı derecesini (gonyometrik ölçüm) ve kas gücünü (1/5 - 5/5 skalası) muayene eder. Hekim raporun uzman tabip bölümüne; "Engelli sürücü belgesi alabilir / Özel tertibatlı araç kullanması gerekir, İl Sağlık Müdürlüğü Komisyonu'na sevki uygundur" notunu düşerek sisteme onay verir.
3. 3. Aşama - İl Sağlık Müdürlüğü Komisyon Muayenesi (Kritik Eşik):
   İl Sağlık Müdürlüğü bünyesinde ayda 2 veya 4 kez toplanan Özel Tertibatlı Araç Komisyonu huzuruna çıkılır. Bu komisyonda bir İl Sağlık Müdür Yardımcısı başkanlığında Ortopedi Uzmanı, Nöroloji Uzmanı, Göz Hastalıkları Uzmanı ve en önemlisi Makine Mühendisleri Odası'ndan bir Makine Mühendisi hazır bulunur. Mühendis ve hekimler hastanın durumunu değerlendirerek araca yapılacak mekanik tadilat kodlarını (Örn: 78, 10.02, 20.03) rapora kesin olarak işler.
4. 4. Aşama - Nüfus Müdürlüğü'nde Yeni Ehliyetin Basımı:
   Komisyon kararı e-Devlet ve Pol-Net sistemine aktarıldıktan sonra NVİ (Nüfus Müdürlüğü) randevusu alınır. Harç, vakıf payı ve değerli kağıt bedeli ödenerek çipli yeni ehliyet başvurusu tamamlanır; ehliyet PTT ile adrese teslim edilir.

3. Semantik Karşılaştırma Matrisi: En Kritik Tertibat Kodları ve ÖTV Durumu

Vergi dairelerinin ÖTV istisnasında kabul ettiği veya reddettiği temel araç uyarlama kodlarının ayrıntılı tablosu:

4. Sol Bacak Engellilerinde Otomatik Vites Devrimi (Danıştay İçtihadı)

Ortopedik ÖTV muafiyetinde geçmişte en büyük adaletsizlik, sol bacağından ampute veya felçli olan vatandaşlarımızın debriyaj pedalına basamamasına rağmen vergi dairelerinin "Aracında elle kumanda edilen mekanik bir çubuk/demir yok, dolayısıyla tertibat sayılmaz" diyerek başvuruları reddetmesiydi.

Ancak engelliler lehine verilen emsal yargı kararları neticesinde Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı tebliğ değişikliğine gitmiş ve şu kuralı kesinleştirmiştir:

GİB ÖTV (II) Sayılı Liste Tebliği Md. IV/C: "Sol alt ekstremitede (ayak veya bacakta) hareket kısıtlılığı bulunan engellilerde, otomatik vitesli taşıtlar başkaca hiçbir mekanik donanım veya tadilat aranmaksızın doğrudan doğruya engelliliğe uygun özel tertibatlı taşıt sayılır."

Bu düzenlemenin pratik hayattaki iki muazzam avantajı şunlardır:

1. Araca Fiziksel Müdahale Yapılmaz: Fabrikasyon sıfır kilometre otomatik vitesli araç satın alınır; araç üzerinde hiçbir delme, kesme, ilave pedal veya kol mekanizması montajına gerek kalmaz.
2. Aracı Aile Bireyleri de Kullanabilir: Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 53. maddesi uyarınca; üzerinde mekanik ek tertibat bulunmayan ve yalnızca fabrikasyon otomatik vites özelliğiyle ÖTV muafiyeti kazanan bu araçları, araç sahibinin eşi, çocukları, anne-babası veya geçerli ehliyeti olan herhangi bir yakını hiçbir yasal engele takılmaksızın serbestçe kullanabilmektedir.

5. İl Sağlık Komisyonu ve Vergi Dairesi Retlerine Karşı İtiraz Krokisi

Rapor veya kod sürecinde vatandaşlarımızın karşılaştığı iki temel tıkanma noktası vardır:

1. Durum: İl Sağlık Komisyonu'nun Eksik veya Hatalı Kod Vermesi:
Komisyonun kısıtlılığınızı yanlış değerlendirip ÖTV muafiyeti sağlamayan genel bir kod (örneğin sadece 47 veya 102) vermesi halinde; kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğü'ne itiraz dilekçesi verilir. Dosyanız incelenmek üzere bölgedeki başka bir ilin Hakem Sağlık Komisyonu'na gönderilir. Hakem Komisyon'un vereceği kod kararı kesindir.

2. Durum: Ehliyette Kod Olmasına Rağmen Vergi Dairesinin ÖTV Muafiyetini Reddetmesi:
Vergi Dairesi Müdürlüğü (ÖTV Servisi), kurul raporundaki tıbbi teşhis ile ehliyetteki kısıt kodunun birbirini tam olarak karşılamadığını ileri sürerek muafiyet yazısı vermekten kaçınabilmektedir. Bu durumda Vergi Usul Kanunu 378. maddesi uyarınca 30 gün içinde yetkili Vergi Mahkemesi'nde iptal davası açılması gerekir.

6. İl Sağlık Müdürlüğü Ehliyet Kod Değerlendirme İtiraz Dilekçesi Taslağı

İl Sağlık Komisyonu'nun hatalı kod takdirine karşı Hakem Komisyon talep eden resmi dilekçe metni:

7. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu Emsal İçtihatları

Ortopedik engelli araçlarında vergi mahkemelerinin ve Danıştay'ın benimsediği yerleşik içtihat prensipleri şunlardır:

• Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu Emsal Kararı: "Kanun koyucunun amacı, engelli bireyin kendi başına taşıtı sevk ve idare edebilmesini kolaylaştırmaktır. Sol bacağında fonksiyon kaybı bulunan kişinin debriyajsız otomatik vitesli aracı kullanabilmesi amacıyla yapılan düzenleme esastır. Vergi idaresinin daraltıcı yorum yaparak otomatik vites haricinde ek bir metal kol veya pedal tertibatı araması kanunun amacına aykırıdır." Bu karar sayesinde binlerce sol bacak engellisi mahkeme yoluyla ÖTV iadesini yasal faiziyle geri almıştır.
• Danıştay 7. Dairesi Emsal Kararı: İl Sağlık Komisyonu tarafından ehliyetine 78 ve 10.02 kodları işlenmiş olan ve tam teşekküllü hastaneden ortopedik teşhis içeren engelli raporu bulunan davacının ÖTV muafiyetinden yararlandırılmamasının açık bir yetki aşımı olduğuna ve idarenin haksız işleminin iptaline kesin olarak hükmedilmiştir.

Eski H sınıfı ehliyetimi yeni çipli engelli ehliyetiyle değiştirmezsem ne olur?

Eski tip H sınıfı sürücü belgeleri tamamen geçersiz hale gelmiştir. Eski ehliyetle araç kullanılması halinde Karayolları Trafik Kanunu uyarınca yetkisiz araç kullanmaktan yüksek idari para cezası kesilir ve araç trafikten men edilir. Ayrıca vergi daireleri ve noterler sıfır veya ikinci el araç alımlarında eski H sınıfı ehliyeti kesinlikle kabul etmemektedir.

Sol bacağında kısıtlılık olan bir engellinin ehliyetinde hangi kodlar bulunmalıdır?

Sol bacak, sol ayak veya sol kalça ortopedik kısıtlılıklarında İl Sağlık Komisyonu tarafından ehliyetin arkasına 10.02 (Otomatik Vites) ve/veya 78 (Sadece Otomatik Vitesli Araç Kullanabilir) kodları ile 102 (Ticari Araç Kullanamaz) kodunun işlenmesi gerekmektedir. Bu kodlar ÖTV muafiyeti için tam ve yeterlidir.

Ortopedik engelli aracına takılan tertibat aracın orijinalliğini bozar mı, muayeneden geçer mi?

Özel tertibat montajı mutlaka TSE (Türk Standardları Enstitüsü) onaylı yetkili bir Makine Mühendisi tarafından projelendirilmeli ve TSE Araç Kontrol Merkezi'nde (AKM) onaylanmalıdır. Onaylı montaj sonrasında TÜVTÜRK araç tadilat muayenesi yapılarak tertibat ruhsata işlenir ve araç tamamen yasal hale gelir.

Sağ kol veya sağ el parmak kaybı olan biri ÖTV muafiyetli araç alabilir mi?

Evet. Sağ kolda veya elde hareket kısıtlılığı olan bireyler için İl Sağlık Komisyonu; 35.03 (Direksiyondan ayrılmadan kullanılabilen kontrol butonları), 40.11 (Direksiyon simidi topuzu) ve vites kolunun sola uyarlanması gibi kodlar tanımlar. Bu kodlarla donatılan araçlar ÖTV istisnası kapsamında satın alınabilir.

Tertibatlı engelli aracını engelli bireyin eşi veya çocukları kullanabilir mi?

Eğer araçta fiziksel bir mekanik tertibat (örneğin elden gaz-fren kolu veya sola aktarılmış pedal) varsa, aracı prensip olarak yalnızca engelli bireyin kendisi kullanabilir. Ancak araç sol bacak engeli sebebiyle yalnızca fabrikasyon otomatik vitesli olarak tescil edilmişse ve üzerinde hiçbir mekanik ek donanım yoksa, aracı herkes serbestçe ve yasal olarak kullanabilir.