Engelliye Karşı Ayrımcılık Suçu ve Şikayet Yolları 2026: TCK 122 ve TİHEK Başvuru Rehberi

Engelli bireylerin toplumsal, ekonomik ve kültürel hayata eşit bireyler olarak katılımı uluslararası sözleşmeler ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile en üst düzeyde güvence altına alınmış temel bir insan hakkıdır. Buna rağmen günlük hayatta; bir engellinin toplu taşıma aracına alınmaması, tekerlekli sandalyeli bir vatandaşın restorana, sinemaya veya otele sokulmaması, iş başvurusunda liyakati olmasına rağmen engeli sebebiyle elenmesi, rehber köpeğiyle kamu binasına alınmaması veya ev kiralarken engelli olduğu gerekçesiyle ev sahibi tarafından reddedilmesi gibi ağır ayrımcılık fiilleriyle sıkça karşılaşılmaktadır. Bu tür fiiller yalnızca ahlaki bir kusur değil; hem 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 122. maddesi kapsamında 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasını gerektiren adli bir suç, hem de 6701 Sayılı Kanun kapsamında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) tarafından yüz binlerce lirayı bulan idari para cezalarıyla yaptırıma bağlanan ağır bir hukuki ihlaldir. 2026 yılı güncel ceza mevzuatı, TİHEK emsal ilke kararları ve AİHM içtihatları çerçevesinde hazırlanan bu rehberde; ayrımcılık türleri, delil toplama yöntemleri, savcılık suç duyurusu metni ve TİHEK online başvuru adımları detaylandırılmıştır.

1. Hukuki Mevzuat: TCK Madde 122 ve 6701 Sayılı TİHEK Kanunu

Engellilere yönelik ayrımcılık eylemleri iki temel yasal eksende yaptırıma bağlanmıştır:

• TCK Madde 122 (Nefret ve Ayrımcılık Suçu): Engellilik sebebiyle bir kişinin taşınır veya taşınmaz malının satılmasını, devrini veya kiraya verilmesini engellemek; kişinin bir hizmetten yararlanmasını engellemek; işe alınmasını veya istihdam edilmesini engellemek; ya da olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını engellemek fiilleri 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• 6701 Sayılı TİHEK Kanunu (Madde 3 ve 5): Engellilik temelinde doğrudan veya dolaylı ayrımcılık, taciz, makul uyarlamayı reddetme eylemleri kanunen yasaklanmıştır. Kamu kurumları, belediyeler ve özel teşebbüsler engellilerin erişilebilirliğini temin etmekle mükelleftir.
• 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun: Kanunun 4. maddesi ayrımcılığı açıkça yasaklar ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda hak ve özgürlüklerini kullanabilmesi için pozitif ayrımcılığı emreder.
• TİHEK İdari Para Cezası Yetkisi: Ayrımcılık yasağını ihlal eden gerçek ve tüzel kişilere (şirketler, oteller, okullar, belediyeler) TİHEK tarafından 2026 yılında 150.000 TL'ye varan idari para cezası uygulanmaktadır.

2. Sahada En Sık Karşılaşılan Ayrımcılık Türleri ve Yaptırım Matrisi

Engelli bireylerin maruz kaldığı ayrımcılık fiilleri ve bunların mevzuat karşılıkları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

3. Ayrımcılığa Uğrayan Engellinin Delil Toplama ve Şikayet Rehberi

Hukuki başvuruların başarıya ulaşması somut delillere bağlıdır. İzlenmesi gereken 4 stratejik adım:

1. Olay Anı Delillerinin Tespiti: Ayrımcılık fiili gerçekleştiğinde mümkünse tanıkların (çevredeki vatandaşların) isim ve iletişim bilgileri alınmalı, güvenlik kamerası görüntüleri talep edilmeli ve yazılı ret gerekçesi istenmelidir (örneğin işletmenin yazılı formu veya e-posta/mesaj kayıtları).
2. Cumhuriyet Başsavcılığına Suç Duyurusu: Olayın meydana geldiği yer adliyesine gidilerek TCK Madde 122 uyarınca şüpheliler hakkında ceza soruşturması açılması talep edilir.
3. TİHEK Online Başvurusu: e-Devlet kapısı üzerinden "Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Başvurusu" ekranına girilerek harçsız ve masrafsız idari soruşturma başlatılır.
4. Asliye Hukuk Mahkemesinde Manevi Tazminat: Ceza veya TİHEK kararı kesinleştikten sonra fail aleyhine Türk Borçlar Kanunu Madde 58 kapsamında kişilik haklarının zedelenmesi sebebiyle manevi tazminat davası açılır.

4. Cumhuriyet Başsavcılığına TCK 122 Ayrımcılık Suç Duyurusu Dilekçesi

Ayrımcılığa maruz kalan engelli vatandaşımızın bizzat savcılığa vereceği resmi şikayet taslağı:

5. Şehirlerarası Otobüs ve Uçak Şirketlerinin Engelli İhlallerine Yaptırımlar

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Karayolu Taşıma Yönetmeliği ve Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) mevzuatı gereğince ulaşım firmalarının engellilere yönelik ihlallerine uygulanan özel cezalar:

• İndirimli Bilet Vermekten Kaçınma: Şehirlerarası otobüs firmalarının "engelli kotamız doldu" veya "indirimli bilet internetten satılamaz" bahanesiyle tam ücret alması Ulaştırma Bakanlığı U-ETDS sisteminde ağır ihlal sayılır. Firmaya her bir bilet için 50 uyarma cezası ve idari para cezası kesilir.
• Tekerlekli Sandalyeli Yolcuyu Uçağa Almama: Havayolu şirketlerinin akülü tekerlekli sandalyenin lityum bataryasını bahane ederek uçağa kabul etmemesi SHGM Yolcu Hakları Yönetmeliği (SHY-PASS) kapsamında tazminat gerektirir. Yolcuya 400 Euro'ya varan tazminat ödenir.
• CİMER ve Ulaştırma Bölge Müdürlüğü Başvurusu: İhlal anında bilet çıktısı ve firma adı ile e-Devlet CİMER üzerinden şikayet oluşturulduğunda bakanlık müfettişleri firmaya anında idari ceza tahakkuk ettirmektedir.

6. Kamusal Binalarda ve İşyerlerinde Erişilebilirlik Zorunluluğu

5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un Geçici 2. ve 3. maddeleri gereğince; kamu kurum binaları, okullar, hastaneler, bankalar ve toplu taşıma araçları tekerlekli sandalye rampası, asansör, hissedilebilir sarı zemin ve sesli anons sistemleriyle engellilerin erişimine uygun hale getirilmek zorundadır. Valilik bünyesindeki Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları bu standartları sağlamayan özel ve kamu kuruluşlarına aylık 100.000 TL'ye varan idari para cezaları kesmektedir.

7. Baroların Adli Yardım Bürolarından Ücretsiz Avukat Desteği

Ayrımcılığa maruz kalan ancak avukat tutacak maddi gücü bulunmayan engelli vatandaşlarımız, bulundukları ilin Baro Başkanlığı Adli Yardım Bürosuna müracaat ederek tamamen ücretsiz baro avukatı görevlendirilmesini talep edebilirler. Engelli sağlık kurulu raporunu ibraz eden vatandaşlarımıza barolar doğrudan öncelikli adli yardım sağlamaktadır.

8. Sosyal Medya ve İnternette Engellilere Yönelik Hakaret Suçu

Sosyal medya platformlarında (Twitter/X, Instagram, TikTok vb.) engelli bireylere yönelik küfür, alay, aşağılama ve nefret söylemleri 5237 Sayılı TCK'nın 125. maddesi uyarınca "Alenen Hakaret" suçunu ve TCK 122 uyarınca ayrımcılık suçunu oluşturur. Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı (SİBERAY) ekran görüntüleri ve IP loglarıyla failleri tespit ederek savcılık aracılığıyla 2 yıla kadar hapis cezası talebiyle ceza davaları açtırmaktadır.

9. Uluslararası Başvuru Yolu: Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Komitesi

Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (CRPD) ve İhtiyari Protokol uyarınca; iç hukuk yolları tükendiğinde ayrımcılığa uğrayan engelli vatandaşlarımız Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Komitesi'ne (CRPD Committee) bireysel başvuruda bulunabilmektedir. Komite ihlal kararı vererek tazminat tavsiyesinde bulunur.

Ayrımcılıkla Mücadelede Sivil Toplum Desteği: Türkiye Sakatlar Konfederasyonu, Görme Engelliler Derneği ve Otizm Federasyonu gibi sivil toplum kuruluşları ayrımcılık davalarında mağdur engelli bireylerin yanında müdahil olarak yer alabilmekte ve emsal kararlar çıkmasını sağlamaktadır.

Engelliyi mekana almayan bir işletmeye ne kadar para cezası kesilir?

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), ayrımcılık yasağını ihlal eden işletmelere 2026 yılı yeniden değerleme oranlarına göre 30.000 TL ile 150.000 TL arasında doğrudan idari para cezası kesmektedir. Tekrarı halinde işletme ruhsatının askıya alınması söz konusudur.

Rehber köpeğiyle AVM veya otele girmek isteyen kör bir vatandaş engellenebilir mi?

Kesinlikle engellenemez. 5378 Sayılı Kanun ve TİHEK ilke kararları uyarınca; rehber köpekler evcil hayvan değil, görme engellinin tıbbi protezi ve yön bulma uzvu hükmündedir. Rehber köpekle girişi engelleyen işletmeler ayrımcılık suçu işlemiş sayılır ve ağır para cezalarına çarptırılır.

TİHEK başvurusu ücretli midir, avukat tutmak zorunlu mudur?

Hayır. TİHEK'e başvuru tamamen ücretsizdir, herhangi bir başvuru veya tebligat harcı alınmaz. Vatandaşlar e-Devlet üzerinden hiçbir avukata ihtiyaç duymaksızın doğrudan online şikayette bulunabilirler.

Ayrımcılık şikayeti için zamanaşımı süresi ne kadardır?

TİHEK'e başvuru süresi ayrımcı eylemin vuku bulduğu tarihten itibaren en geç 1 yıldır. Türk Ceza Kanunu kapsamındaki savcılık suç duyurularında ise TCK 122 için dava zamanaşımı süresi 8 yıldır.

İş görüşmesinde engeli sorulup elenen aday tazminat alabilir mi?

Evet. İşverenin işin gerektirdiği liyakat kriterleri dışında sırf adayın engelli olması sebebiyle işe alımı reddettiği tespit edilirse, İş Mahkemesinde 4857 Sayılı Kanun Madde 5 uyarınca 4 aya kadar ücret tutarında ayrımcılık tazminatı ve manevi tazminat kazanılabilir.