Engelli Bireyin Miras ve Saklı Pay Hakları 2026: TMK Kapsamında Vasi ile Miras ve Tenkis Davası Süreci

Aile bireylerinden birinin zihinsel, bedensel veya psikiyatrik engeli bulunması durumunda miras hukuku, Türk Medeni Kanunu'nun en katı koruma kalkanlarını devreye sokmaktadır. Ne yazık ki uygulamada en sık rastlanan trajedilerden biri; anne veya babanın vefatından önce ya da sonra, diğer sağlıklı kardeşlerin veya akrabaların engelli bireyin hukuki ehliyetsizliğinden veya savunmasızlığından faydalanarak gayrimenkulleri kendi üzerlerine devralmaları, muvazaalı satışlar yapmaları veya vasiyetname ile engelli mirasçıyı mirastan mahrum bırakmaya çalışmalarıdır. Oysa Türk Medeni Kanunu (TMK); altsoyun Saklı Payını mutlak güvenceye bağlamış, vasinin kısıtlı aleyhine miras taksimi yapmasını yasaklamış ve menfaat çatışması hallerinde mahkemece bağımsız Kayyım atanmasını zorunlu kılmıştır. 2026 yılı güncel 4721 Sayılı TMK hükümleri, Yargıtay 1. ve 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik muris muvazaası içtihatları ve Sulh Hukuk Mahkemesi tereke uygulamaları ışığında hazırlanan bu kılavuzda; engelli mirasçının saklı pay oranları, miras kaçırma (tenkis ve tapu iptal) davaları, vasi ve kayyımın görevleri adım adım açıklanmıştır.

1. Hukuki Mevzuat: 4721 Sayılı TMK Madde 505 ve Saklı Pay Dokunulmazlığı

Engelli mirasçıların hakları, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 505, 506 ve 560. maddeleri ile güvenceye alınmıştır:

• Altsoyun Saklı Payı (TMK Madde 506/1): Engelli evladın yasal miras payının tam yarısı (1/2'si) saklı paydır. Anne veya baba istese dahi vasiyetname düzenleyerek veya tüm mallarını diğer çocuklarına bağışlayarak engelli evladın bu saklı payını ortadan kaldıramaz.
• Tenkis Davası (TMK Madde 560): Murisin saklı payı ihlal eden tüm tasarrufları (vasiyetnameler, bağışlamalar), engelli bireyin vasisi veya kayyımı tarafından açılacak Tenkis Davası ile saklı pay oranında iptal ettirilir.
• Muris Muvazaası (Tapu İptali): Anne veya babanın sağlığında engelli evlattan mal kaçırmak amacıyla tapuda diğer kardeşlere "satış" gibi göstererek yaptığı muvazaalı bağışlamalar, Yargıtay İnançları Birleştirme Kararı (01.04.1974 tarihli 1/2 sayılı İBK) uyarınca zamanaşımına tabi olmaksızın Asliye Hukuk Mahkemesinde dava açılarak tamamen iptal edilir ve terekeye geri döndürülür.
• Miras Taksiminde Mahkeme İzni (TMK Madde 462/f): Kısıtlı engellinin bulunduğu bir miras paylaşımında, Sulh Hukuk Mahkemesi'nin açık onayı olmaksızın noterden veya haricen yapılan miras taksim sözleşmeleri hükümsüzdür.

2. Yasal Miras Payı ve Saklı Pay Oranları Hesaplama Matrisi

Engelli mirasçının aile yapısına göre miras payı ve saklı pay oranları aşağıdaki teknik tabloda özetlenmiştir:

3. Vasi ile Engelli Arasında Menfaat Çatışması ve Temsil Kayyımı

Miras hukukunda en kritik husus, vasinin de aynı mirasta hak sahibi olmasıdır:

• Örneğin; babası vefat eden zihinsel engelli bir gencin vasisi kendi öz kardeşi veya annesi ise, her ikisi de aynı terekeden pay alacakları için aralarında hukuki menfaat çatışması doğar.
• TMK Madde 426 uyarınca Sulh Hukuk Mahkemesi bu durumda re'sen devreye girerek miras işlemleri için engelli bireye tarafsız bir "Temsil Kayyımı" atar. Miras taksim sözleşmesini vasi değil, mahkemenin atadığı bu bağımsız kayyım yürütür ve engellinin hakkının kuruşu kuruşuna korunmasını sağlar.

4. Asliye Hukuk Mahkemesi Muris Muvazaası Tapu İptal ve Tescil Dilekçesi

Engelli kardeşten mal kaçıran diğer mirasçılara karşı Asliye Hukuk Mahkemesine sunulacak dava taslağı:

5. Engellinin Geleceğini Güvenceye Almak İçin Aile Vakfı ve Vasiyetname Modelleri

Vefatlarından sonra engelli evlatlarının kimsesiz kalmasından veya kardeşlerince mağdur edilmesinden endişe eden anne ve babalar için Türk Medeni Hukuku'nun sunduğu en güvenli yasal çözümler:

• Artmirasçı Atama (TMK Madde 521): Anne veya baba vasiyetname düzenleyerek bir gayrimenkulün gelirini ve intifa hakkını engelli evladı yaşadığı müddetçe ona tahsis edebilir; engelli evladın vefatından sonra ise mülkiyetin diğer kardeşlere geçmesini şart koşabilir. Böylece engelli evlat ömür boyu kira geliriyle güvenceye alınır.
• Öncelikli Bakım Şartlı Bağış (TMK Madde 515): Anne ve baba diğer kardeşlerden birine ev devrederken tapuya "Ölünceye kadar engelli kardeşi [Adı]'na bakma ve barındırma yükümlülüğü" şerhi işletebilir. Kardeş bakımı aksatırsa tapu devri mahkemece iptal edilir.
• Engelli Adına Vakıf Kurulması: Varlıklı aileler tüm malvarlıklarını bağımsız bir aile vakfına devrederek, vakıf senedine "gelirlerin münhasıran engelli bireyin sağlık ve bakım masraflarına harcanacağı" maddesini koyabilirler.

6. Vefat Halinde Terekenin Resmi Defterinin Tutulması (TMK Madde 589)

Engelli bireyin mirasbırakanı vefat ettiğinde, vasinin atması gereken ilk resmi adım Sulh Hukuk Mahkemesine başvurarak "Terekenin Tespiti ve Mühürlenmesi" talebinde bulunmaktır. Mahkeme hâkimi resen murisin tüm banka mevduatlarına, kasalarına, hisse senetlerine ve gayrimenkullerine tedbir koyarak resmi defter tutar. Böylece diğer mirasçıların vefat anında gizlice bankadaki paraları çekmesi veya menkulleri kaçırması tamamen engellenmiş olur.

7. Engelli Mirasçının İkamet Ettiği Konutta Aile Konutu ve İntifa Hakkı

Eğer engelli birey vefat eden anne veya babasıyla birlikte aynı evde yaşıyorsa, TMK Madde 652 uyarınca mahkemeden söz konusu konut üzerinde mülkiyet veya intifa (oturma) hakkının öncelikle kendisine tahsis edilmesini talep edebilir. Diğer mirasçılar engelli kardeşi bu evden tahliye ettiremez veya ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davasıyla evi zorla sattıramaz.

8. Miras Paylaşımında Zorunlu Arabuluculuk ve Engellinin Temsili

7445 Sayılı Yargı Paketi ile 01 Eylül 2026 tarihinden itibaren miras paylaşımı, ortaklığın giderilmesi ve tenkis uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak zorunlu dava şartı haline getirilmiştir. Engelli bireyin taraf olduğu arabuluculuk müzakerelerinde Sulh Hukuk Mahkemesi'nden izin alan vasi veya mahkemenin atadığı kayyım masada yer almak zorundadır; vesayet makamı onayı olmaksızın arabuluculuk tutanağı imzalanamaz.

9. Engelliye Kalan Banka Mevduatının Çekilmesi ve Harcama İzni

Engelli bireye miras yoluyla intikal eden banka mevduatları vasi tarafından doğrudan çekilemez. Sulh Hukuk Mahkemesine müracaat edilerek TMK 462 kapsamında "Mevduat Çekme ve Harcama İzni" alınması şarttır. Mahkeme parayı kısıtlının vadeli mevduat hesabına yatırtır ve vasinin yalnızca hastanın bakım, tedavi ve gıda masrafları için her ay belirli bir limit dahilinde para çekmesine izin verir.

Miras Davalarında Bilirkişi İncelemesi: Muris muvazaası ve tenkis davalarında mahkemece atanan gayrimenkul değerleme uzmanları ve hukukçu bilirkişiler, taşınmazların ölüm tarihindeki gerçek serbest piyasa rayiç değerlerini tespit ederek engelli mirasçının hak kaybına uğramasını önlemektedir.

Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından kısıtlı engelli adına atanan kayyım veya vasi, miras taksim sözleşmesini imzalamadan önce gayrimenkullerin Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) lisanslı bağımsız değerleme kuruluşlarınca ekspertiz raporunun düzenlenmesini mahkemeden talep edebilir.

Anne veya baba vasiyetname ile tüm malını sağlam çocuğuna bırakabilir mi?

Hayır. Anne veya baba vasiyetname düzenlese dahi engelli evladın saklı payı (yasal miras payının yarısı) dokunulmazdır. Engelli birey adına vasi veya kayyım Tenkis Davası açarak bu vasiyetnamenin saklı paya tecavüz eden kısmını mahkemece iptal ettirir.

Engelli kardeşin imzasını alarak miras payını devralmak geçerli midir?

Hayır, kesinlikle geçersizdir. Eğer engelli bireyin fiil ehliyeti yoksa (zihinsel yetersizlik, demans vb.) noterde veya tapuda attığı hiçbir imza hukuken geçerli değildir. Bu tür işlemler mutlak butlanla hükümsüzdür ve savcılığa nitelikli dolandırıcılık suçu olarak intikal eder.

Engelliye miras kalırsa aldığı 2022 engelli aylığı veya bakım parası kesilir mi?

İntikal eden miras gelir getirici bir mülk (kira getiren daire, nakit banka mevduatı) ise ve bu gelir hanedeki kişi başı yasal sınırı aşıyorsa 2022 aylığı kesilebilir. Ancak sadece içinde oturulan veya gelir getirmeyen bir hisse kalmışsa maaş kesilmez.

Miras kaçırma davalarında zamanaşımı süresi var mıdır?

Muris muvazaası (tapuda satış gösterilip gizli bağış yapılması) davalarında hiçbir zamanaşımı veya hak düşürücü süre yoktur; vefatın üzerinden 20 yıl geçse dahi her zaman tapu iptal davası açılabilir. Tenkis davalarında ise öğrenme tarihinden itibaren 1 yıl ve her halükarda murisin vefatından itibaren 10 yıldır.

Vasi engelli adına miras kalan evi tek başına satabilir mi?

Hayır. Vasi miras kalan hiçbir gayrimenkulü kendi inisiyatifiyle satamaz. Mutlak surette Sulh Hukuk Mahkemesinden TMK 462 uyarınca "Taşınmaz Satış İzni" alınması ve satışın mahkeme kontrolünde açık artırma veya bilirkişi rayici ile yapılması şarttır.