ÇÖZGER Dereceleri ve Evde Bakım Karşılıkları (2026 ÖGV, BÖGV, ÇİÖGV Tablosu)

Çocukluk çağındaki özel gereksinimlerin tespiti, yetişkin engellilik değerlendirmelerinden bütünüyle farklı tıbbi ve gelişimsel dinamiklere dayanır. Türkiye'de 20 Şubat 2019 tarihli ve 30692 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik, on sekiz yaşını doldurmamış bireyler için geleneksel yüzde bazlı engellilik oranı uygulamasını yürürlükten kaldırmıştır. Bu köklü reformla birlikte, çocukların biyopsikososyal gelişim süreçleri, eğitimsel ihtiyaçları ve günlük yaşam aktivitelerindeki destek gereksinimleri ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) dereceleri üzerinden tanımlanmaya başlanmıştır.

Özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin en sık karşılaştığı hukuki ve idari problem, sağlık kurulu raporunda yer alan ÖGV, BÖGV veya ÇİÖGV gibi terimlerin sosyal yardım mevzuatındaki yansımalarının bilinmemesidir. Özellikle Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde yürütülen evde bakım yardımı, 2022 engelli yakını aylığı, özel eğitim desteği ve ÖTV muafiyeti gibi yasal hakların her biri, raporda belirtilen spesifik kodlara bağlanmıştır. 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu'nun Ek 7. maddesi ve 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun çerçevesinde hangi ÇÖZGER derecesinin hangi mali ve kurumsal desteğe hak kazandırdığı, hak kaybı yaşanmaması adına ayrıntılı bir inceleme gerektirir.

ÇÖZGER Sistemi ve Çocuk Hakları Mevzuat Temeli

Geleneksel sağlık kurulu raporlarında yetişkinler için kullanılan Balthazard formülü, çocukların sürekli değişen ve gelişen anatomik, fizyolojik ve psikolojik kapasitelerini ölçmekte yetersiz kalmaktaydı. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve 5378 Sayılı Kanun hükümleri doğrultusunda hayata geçirilen ÇÖZGER sistemi, çocuğun yapamadıklarına değil, destek sağlandığında toplumsal yaşama ne ölçüde katılabileceğine odaklanan modern bir sınıflandırmadır. Yetkili çocuk sağlık kurulu heyeti; çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı koordinatörlüğünde, çocuk cerrahisi, çocuk nörolojisi, çocuk ve ergen ruh sağlığı, göz, kulak burun boğaz ve fiziksel tıp uzmanlarının ortak değerlendirmesiyle teşekkül eder.

Mevzuat sistematiğinde ÇÖZGER raporu iki temel bileşenden oluşur: Özel gereksinim alanı ve bu alana karşılık gelen özel gereksinim düzeyi. 2828 Sayılı Kanun Ek Madde 7 kapsamında sağlanan evde bakım yardımı uygulamasında, erişkinlerde aranan "tam bağımlı engelli" ölçütü, çocuklarda doğrudan özel gereksinim derecesinin ağırlığı ile eşleştirilir. İlgili yönetmeliğin 12. maddesi ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü uygulama genelgeleri gereğince, her özel gereksinim derecesi sosyal yardım ödemesi doğurmaz; yalnızca belirli ağırlıktaki bakım gereksinimleri yasal koruma kapsamına alınmıştır.

Daha önce kaleme aldığımız ÇÖZGER raporu nedir ve nasıl alınır başlıklı incelememizde başvuru evraklarını detaylandırmıştık. Bu rehberde ise doğrudan mali ödemelerin kilit noktası olan derece karşılıklarını, Bakanlık denetim kriterlerini ve itiraz yollarını inceliyoruz.

ÇÖZGER Dereceleri ve Yetişkin Engellilik Karşılıkları Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki semantik tablo, ÇÖZGER Yönetmeliği Ek-3 cetvelinde yer alan resmi gereksinim kategorilerinin yetişkin engellilik oranlarındaki yasal eşdeğerlerini ve sosyal hak karşılıklarını net bir biçimde göstermektedir. Bu tablo, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Gelir İdaresi Başkanlığı'nın resmi denklik esaslarına göre hazırlanmıştır.

Evde Bakım Maaşı Bağlanma Koşulları ve Derece Analizi

Evde bakım yardımı mevzuatında temel kural, engelli bireyin bir başkasının sürekli bakımına, gözetimine ve yardımına muhtaç olmasıdır. Yetişkin raporlarında açıkça "Tam Bağımlı Engelli: Evet" ibaresi aranırken, ÇÖZGER raporu olan çocuklarda sistem kademelere ayrılmıştır. 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7 gereğince çıkarılan Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği uyarınca derecelerin hukuki anlamı şu şekildedir:

Özel Koşul Gereksinimi Vardır (ÖKGV): Bu kategori, çocuğun zihinsel, bedensel, duyusal veya organ fonksiyonu açısından hayati düzeyde bağımlı olduğunu ve yetişkinlerdeki yüzde doksan ve üzeri engellilik seviyesine tekabül ettiğini gösterir. Raporda ÖKGV ibaresi bulunan bir çocuk için, gelir kriterinin de sağlanması halinde evde bakım maaşı doğrudan onaylanır. Ayrıca ÖKGV ibaresi, 4760 Sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu'nun 7. maddesi kapsamında aileye ÖTV muafiyetli sıfır araç alma hakkı tanır.

Belirgin Özel Gereksinimi Vardır (BÖGV): Yüzde seksen ila seksen dokuz aralığındaki ağır engellilik düzeyini ifade eder. Bu dereceye sahip çocuklar, öz bakım becerilerini (beslenme, giyinme, tuvalet, hareket) tek başlarına yerine getiremeyecek durumda kabul edilirler. Sosyal Hizmet Merkezi heyetleri, BÖGV raporuna sahip çocukları doğrudan ağır engelli / tam bağımlı statüsünde değerlendirerek hane gelir şartı sağlandığı takdirde aylık bağlama sürecini tamamlar.

Çok İleri Düzeyde Özel Gereksinimi Vardır (ÇİÖGV): Bu kademe yetişkinlerdeki yüzde yetmiş ila yetmiş dokuz oranına denk gelmektedir. ÇİÖGV alan çocuklarda evde bakım yardımının bağlanması, çocuğun yaş grubuna ve hastalığının klinik seyrine göre Sosyal Hizmet Merkezi Değerlendirme Heyeti'nin yerinde yapacağı fiziki incelemeye bağlıdır. Eğer çocuk akranlarına kıyasla günün tamamında sürekli bir yetişkin desteğine ihtiyaç duyuyorsa ve sağlık kurulu kararında ağır bağımlılık klinik olarak belgelenmişse evde bakım maaşı onaylanır; aksi takdirde reddedilebilir.

ÖGV, Hafif, Orta ve İleri Düzeyler: Yönetmelik gereği bu dört kategorideki raporlar evde bakım yardımı için yeterli kabul edilmez. Bu çocukların ebeveynleri, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV) üzerinden 2022 Sayılı Kanun kapsamında "Engelli Yakını Aylığı" başvurusunda bulunabilir veya şartları varsa Aile Bakanlığı'nın sosyal destek programları ile SED yardımlarından yararlanabilir.

Hane Geliri Kriteri ve İki Bölü Üç Asgari Ücret Simülasyonu

ÇÖZGER raporundaki derecenin BÖGV veya ÖKGV olması, evde bakım maaşının otomatik olarak hesaba yatacağı anlamına gelmez. İkinci zorunlu yasal baraj, 2828 Sayılı Kanun Ek Madde 7'de hükme bağlanan hane halkı gelir kriteridir. Yasa metnine göre: "Her ne ad altında olursa olsun her türlü gelirler toplamı esas alınmak suretiyle, hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı, asgari ücretin aylık net tutarının 2/3'ünden daha az olanlar bakıma muhtaç engelli sayılır."

2026 yılı resmi hükümet parametrelerine göre net asgari ücret tutarı 22.104,67 TL seviyesindedir. Bu tutarın üçte ikisi (2/3) hesaplandığında, hane içinde kişi başına düşebilecek yasal azami sınır 14.736,44 TL olarak belirlenmiştir. Hanede yaşayan tüm bireylerin maaşları, ticari kazançları, kira gelirleri, tarımsal desteklemeleri, faiz gelirleri ve gayrimenkul rayiç değer oranları bu toplama dahil edilir.

Aşağıdaki somut finansal simülasyonlar, hane içi kişi sayısı ve gelir durumunun başvurunun kabul veya reddine etkisini göstermektedir:

Gelir hesabında kritik bir kural unutulmamalıdır: İkametgahı aynı adreste bulunan herkes hane nüfusuna sayılır. Ancak adreste kayıtlı görünmesine rağmen fiilen başka şehirde üniversite okuyan veya çalışan bireylerin durumu MERNİS kayıtları ve öğrenci belgeleri ile kanıtlanmalıdır. Hanede birden fazla tam bağımlı engelli bulunması durumunda, ikinci engelli kişi gelir hesabında iki kişi olarak sayılır; bu pozitif ayrımcılık kuralı 2828 Sayılı Kanun'da açıkça güvence altına alınmıştır.

Sosyal Hizmet Merkezi Heyet İncelemesi ve Ev Ziyareti Krokisi

Gerekli ÇÖZGER derecesine ve uygun gelir tablosuna sahip olan aileler, ikamet ettikleri ilçedeki Sosyal Hizmet Merkezi'ne (SHM) yazılı müracaatlarını iletirler. Evrak kaydı tamamlandıktan sonra mevzuat gereği Bakım Hizmetleri Değerlendirme Heyeti görevlendirilir. Bu heyet en az iki meslek elemanından (sosyal çalışmacı, psikolog, çocuk gelişimci veya sosyolog) oluşur.

Heyet inceleme sürecinin aşamaları ve dikkat edilen kriterler şu krokide özetlenmektedir:

• İkamet ve Fiziki Ortam Denetimi: Heyet habersiz veya randevulu şekilde haneyi ziyaret eder. Çocuğun yaşadığı odanın fiziki şartları, hijyen durumu, ısıtma ve erişilebilirlik imkanları incelenir. Çocuğun fiilen o evde barınıp barınmadığı yerinde tespit edilir.
• Bakıcı Yeterliliği ve İletişim Gözlemi: Bakıcı olarak bildirilen kişinin (genellikle anne, baba veya birinci derece akraba) zihinsel ve bedensel olarak bakım verebilecek kapasitede olup olmadığı değerlendirilir. Bakıcının haftanın yedi günü en az sekiz saat fiilen bakım vermesi şarttır.
• Çocuğun Günlük Yaşam İhtiyaçlarının Tespiti: Heyet uzmanları, rapordaki teşhis ile çocuğun günlük yaşamdaki bağımlılık seviyesini karşılaştırır. İlaç takibi, medikal cihaz kullanımı, beslenme ve tuvalet desteği gibi rutinlerin kim tarafından ve nasıl karşılandığı tutanağa bağlanır.
• Bakım Raporunun Tanzimi ve İl Müdürlüğü Onayı: Heyet, olumlu ya da olumsuz kanaatini içeren Bakım Raporu'nu hazırlar. İlçe Onay Komisyonu ve İl Müdürlüğü bu rapor doğrultusunda maaş bağlama onayını verir. Ödemeler onay tarihini takip eden aydan itibaren Ziraat Bankası veya PTT aracılığıyla başlatılır.

Hatalı ÇÖZGER Raporuna İtiraz ve Hakem Hastane Başvuru Usulü

Hastanelerdeki çocuk sağlık kurullarının yoğunluğu veya eksik tetkik sunulması sebebiyle, çocuğun gerçek klinik tablosundan daha düşük bir gereksinim düzeyi belirlenebilmektedir. Örneğin çocuğun tüm yaşamsal fonksiyonları başkasına bağımlı olduğu halde BÖGV veya ÇİÖGV yerine "Orta Düzeyde ÖGV" verilmesi, ailenin evde bakım hakkından mahrum kalmasına yol açar. Bu gibi durumlarda idari itiraz mekanizması işletilmelidir.

İtiraz süreci Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü mevzuatına göre kesin takvim kurallarına bağlıdır:

• Otuz Günlük Yasal Süre: ÇÖZGER raporuna itiraz, raporun e-Devlet kapısına düştüğü ya da yazılı teslim alındığı tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır.
• Başvuru Makamı: İtiraz doğrudan raporu veren hastaneye değil, o ilin İl Sağlık Müdürlüğü bünyesindeki Sağlık Hizmetleri Şube Müdürlüğü'ne yapılır.
• İkinci Yetkili Hastaneye Sevk: İl Sağlık Müdürlüğü, çocuğu ilk raporu düzenleyen hastane dışındaki en yakın yetkili ikinci bir bölge eğitim ve araştırma ya da şehir hastanesine sevk eder.
• Kararların Karşılaştırılması: İkinci hastane de ilk hastaneyle aynı gereksinim derecesini verirse rapor kesinleşir. Ancak iki hastane kararı arasında uyuşmazlık çıkarsa (örneğin ilk hastane Orta ÖGV, ikinci hastane BÖGV verirse), dosya İl Sağlık Müdürlüğü tarafından nihai karar merci olan Hakem Hastaneye gönderilir. Hakem hastanenin vereceği karar kesindir.

İl Sağlık Müdürlüğü ÇÖZGER İtiraz Dilekçesi Taslağı

Raporundaki gereksinim düzeyinin gerçeği yansıtmadığını düşünen veli veya vasi, aşağıdaki resmi dilekçe taslağını eksiksiz doldurarak İl Sağlık Müdürlüğü Evrak Kayıt Bürosu'na teslim etmelidir:

[İl Adı] İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜNE
(Sağlık Hizmetleri Şube Müdürlüğü Birimine)

İTİRAZ EDEN (VELİ/VASİ) : [Adınız Soyadınız]
T.C. KİMLİK NUMARASI     : [TC Kimlik Numaranız]
ADRES                   : [İkametgah Adresiniz]
TELEFON                 : [İletişim Numaranız]

ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUK : [Çocuğun Adı Soyadı] - T.C. No: [Çocuğun TC Numarası]

İTİRAZ EDİLEN RAPOR     : [Raporu Veren Hastanenin Adı]
RAPOR TARİH VE SAYISI   : Tarih: [Gün/Ay/Yıl] — Rapor No: [Rapor Numarası]
TEBLİĞ / ÖĞRENME TARİHİ : [Raporu Teslim Aldığınız veya e-Devlet'ten Gördüğünüz Tarih]

KONU                    : 20 Şubat 2019 tarihli Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik gereğince düzenlenen ÇÖZGER raporundaki özel gereksinim derecesine yasal süresi içinde itirazım ve ikinci yetkili hastaneye sevk talebimdir.

AÇIKLAMALAR :
1. Velisi bulunduğum çocuğum [Çocuğun Adı Soyadı]'nın mevcut [Tanı / Hastalık Adı - Örn: Ağır Otizm Spektrum Bozukluğu / Serebral Palsi / Epilepsi] rahatsızlığı sebebiyle yukarıda bilgileri yazılı hastaneden ÇÖZGER raporu tanzim edilmiştir.

2. Söz konusu raporda çocuğum için "[Raporda Verilen Hatalı Derece - Örn: Orta Düzeyde ÖGV]" derecesi takdir edilmiştir.

3. Oysa ki çocuğumun klinik tablosu, ekte sunulan uzman hekim epikriz raporları, EEG/MR tetkik sonuçları ve gelişim testlerinden de anlaşılacağı üzere öz bakım becerilerini yerine getiremeyecek derecede ağırdır. Günlük yaşam aktivitelerinde aralıksız bir şekilde yetişkin desteğine ihtiyaç duymakta olup durumu mevzuatın tanımladığı "Belirgin Özel Gereksinimi Vardır (BÖGV)" veya "Özel Koşul Gereksinimi Vardır (ÖKGV)" kapsamındadır.

4. 30 günlük yasal hak düşürücü süre içerisinde itirazımı sunarak, çocuğumun durumunun objektif kriterlerle yeniden tetkik edilebilmesi amacıyla iliniz sınırları dahilindeki başka bir yetkili ÇÖZGER kurulu bulunan hastaneye sevk edilmesini arz ve talep ederim.

EKLER :
1. İtiraz konusu ÇÖZGER raporu fotokopisi
2. Güncel epikriz raporları ve tıbbi tahlil belgeleri
3. Vukuatlı nüfus kayıt örneği ve kimlik fotokopisi

Tarih: [Gün/Ay/Yıl]
İtiraz Eden Veli / Vasi Adı Soyadı: [Adınız Soyadınız]
İmza: _______________________

ÇÖZGER raporunda hangi ifadeler evde bakım maaşı almak için zorunludur?

2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği gereğince, 18 yaş altı çocukların evde bakım parası alabilmesi için raporda mutlaka 'Çok İleri Düzeyde ÖGV' (ÇİÖGV), 'Belirgin Özel Gereksinimi Vardır' (BÖGV) veya 'Özel Koşul Gereksinimi Vardır' (ÖKGV) ifadelerinden en az birinin yer alması ve çocuğun günlük yaşam aktivitelerinde tam bağımlı düzeyde bakıma ihtiyaç duyduğunun heyetçe teyit edilmesi gerekir.

Hafif veya Orta Düzeyde ÖGV alan bir çocuk için evde bakım maaşı bağlanır mı?

Hayır, 'Hafif Düzeyde ÖGV' (%40-49) veya 'Orta Düzeyde ÖGV' (%50-59) derecelerine sahip çocukların raporları yetişkinlerdeki kısmi bağımlı kategorisine tekabül ettiğinden mevzuat gereği evde bakım maaşı bağlanmaz. Ancak bu çocuklar için şartları taşıması kaydıyla 2022 Engelli Yakını Aylığı veya Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) yardımı başvurusu yapılabilir.

ÇÖZGER raporuyla evde bakım parası alırken hane geliri sınırı nasıl hesaplanır?

Evde bakım yardımında hane içinde kişi başına düşen aylık net gelirin, asgari ücretin net tutarının üçte ikisini (2/3) geçmemesi şarttır. 2026 yılı net asgari ücreti üzerinden yapılan hesaplamada kişi başı tavan gelir sınırı 14.736,44 TL olarak uygulanmaktadır. Hanedeki tüm net gelirler toplanarak ikamet eden toplam kişi sayısına bölünür.

ÇÖZGER raporundaki özel gereksinim derecesi düşük gelirse itiraz süresi ne kadardır?

Sağlık Bakanlığı mevzuatı uyarınca ÇÖZGER raporunun e-Devlet veya e-Rapor sistemi üzerinden tebliğ edildiği ya da resmi olarak teslim alındığı tarihten itibaren 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğü'ne yazılı dilekçe ile itiraz edilmesi zorunludur. Süre geçirildiği takdirde rapor kesinleşir ve kural olarak 6 ay geçmeden yeni rapor başvurusu yapılamaz.

Çocuk 18 yaşını doldurduğunda ÇÖZGER raporu ve evde bakım maaşı otomatik devam eder mi?

Hayır, ÇÖZGER raporunun geçerliliği çocuk 18 yaşını doldurduğu gün yasa gereği kendiliğinden sona erer. Evde bakım maaşının kesintiye uğramaması için 18 yaşın dolmasına en az 3 ay kala yetkili tam teşekküllü devlet hastanesine başvurularak Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu (yetişkin raporu) alınmalı ve raporda 'Tam Bağımlı Engelli' ibaresi temin edilerek SHM'ye ibraz edilmelidir.

Resmi mevzuat maddelerine ulaşmak için Mevzuat Bilgi Sistemi ve e-Rapor sorgulamaları için e-Devlet Kapısı üzerinden doğrudan işlem yapabilirsiniz.