Böbreklerin kanı filtreleme, vücuttaki toksik atıkları uzaklaştırma, sıvı-elektrolit dengesini koruma ve hormon üretme işlevlerini kalıcı biçimde yitirmesiyle ortaya çıkan kronik böbrek yetmezliği (KBY), modern tıpta yaşam kalitesini ve çalışma gücünü en derinden etkileyen kronik rahatsızlıkların başında gelir. Hastalığın ilerleyen evrelerinde diyaliz tedavisine bağımlı hale gelen veya organ nakli geçiren yurttaşların sosyal hayata tutunabilmeleri, sosyal devlet ilkesinin güvencesi altındaki haklarla doğrudan bağlantılıdır. Türkiye'de kronik böbrek hastalarının malulen emeklilik, ÖTV muafiyeti, evde bakım yardımı ve engelli vergi indirimi gibi yasal haklara erişebilmesi için Sağlık Bakanlığı onaylı yetkili hastanelerden usulüne uygun sağlık kurulu raporu alması gerekir.
Engellilik derecesinin belirlenmesinde, 20 Şubat 2019 tarihli ve 30692 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümleri ve ekindeki Nefroloji Özür Oranları Cetveli esas alınır. Bu cetvelde hastanın serum kreatinin değerleri, glomerüler filtrasyon hızı (GFR) ve uygulanan renal replasman tedavisi (hemodiyaliz, periton diyalizi veya böbrek nakli) kesin matematiksel baremlerle derecelendirilmiştir. Bu kapsamlı rehberde; kronik böbrek yetmezliğinin evrelerine göre verilen güncel rapor oranlarını, hemodiyaliz hastalarına uygulanan yüzde 90 oranı ve sürekli rapor standardını, böbrek nakli sonrası yüzde 70 kalıcı oranı, Balthazard birleştirmelerini ve İl Sağlık Müdürlüğü itiraz süreçlerini inceliyoruz. Rapor süreçlerinde sitemizdeki Balthazard hesaplama robotu ve engelli maaş robotu araçlarımızdan da yararlanabilirsiniz.
Nefroloji Cetveli ve GFR Değerlerine Göre Evreleme
Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin Nefroloji bölümü, böbrek fonksiyon kayıplarını Uluslararası Böbrek Vakfı (KDOQI) kriterlerine paralel olarak Glomerüler Filtrasyon Hızı (GFR) değerlerine göre beş ana evrede sınıflandırır. GFR; böbreklerin dakikada kaç mililitre kanı toksinlerden arındırabildiğini gösteren en hassas klinik parametredir ve ml/dk/1.73 m² birimiyle ifade edilir.
Sağlık kurulu heyetine giren bir böbrek hastasında nefroloji uzman hekimi, hastanın en az son 3 aylık stabil laboratuvar verilerini, 24 saatlik idrarda protein/albümin atılımını ve böbrek ultrasonografi sonuçlarını değerlendirir. Tek bir tahlilde kreatinin yüksekliği görülmesi kronik böbrek yetmezliği tanısı ve rapor oranı için yeterli değildir; böbrek hasarının en az 3 aydır devam ettiğinin tıbbi belgelerle kanıtlanması gerekir.
Erken evrelerde (Evre 1 ve Evre 2) GFR henüz belirgin düzeyde düşmemişken vücut dengesini koruyabilir; bu evrelerde verilen engel oranları düşüktür veya sıfırdır. Evre 3 ile birlikte böbrek fonksiyonları belirgin biçimde bozulur, anemi ve kemik-mineral metabolizma bozuklukları başlar. Evre 4, son dönem böbrek yetmezliğinden hemen önceki evredir ve hastaya doğrudan yüzde 60 oran takdir edilir. Evre 5 ise böbrek işlevlerinin neredeyse tamamen tükendiği, yaşamın ancak diyaliz veya organ nakli ile sürdürülebildiği son evredir.
KBY ve Diyaliz Hastalarında Engelli Oranları Tablosu
Resmi Gazete'de yayımlanan yürürlükteki Nefroloji Özür Oranları Cetveli uyarınca böbrek yetmezliği evreleri, klinik tablolar ve mevzuatta belirlenen engel oranları aşağıdaki semantik tabloda ayrıntılı olarak gösterilmiştir:
| Hastalık Evresi ve Klinik Durum | GFR Düzeyi (ml/dk/1.73 m²) | Yönetmelik Engel Oranı (%) | Rapor Süresi ve Niteliği |
|---|---|---|---|
| Evre 1 (Böbrek Hasarı, Normal Fonksiyon) | 90 ve Üzeri | %0 | Rapor Düzenlenmez |
| Evre 2 (Hafif Düzeyde Fonksiyon Kaybı) | 60 - 89 Arası | %10 | Genellikle 1 Yıl Süreli |
| Evre 3A (Hafif-Orta Düzeyde Fonksiyon Kaybı) | 45 - 59 Arası | %20 | 1 veya 2 Yıl Süreli |
| Evre 3B (Orta-İleri Düzeyde Fonksiyon Kaybı) | 30 - 44 Arası | %40 | Genellikle 2 Yıl Süreli |
| Evre 4 (Ağır Düzeyde Fonksiyon Kaybı) | 15 - 29 Arası | %60 | 1 veya 2 Yıl Süreli |
| Evre 5 (Diyaliz Tedavisi Görenler) | 15'in Altı (Düzenli Diyaliz) | %90 | Kalıcı / Sürekli Rapor |
| Böbrek Nakli (Renal Transplantasyon - Stabil) | Stabil Greft Fonksiyonu | %70 | Kalıcı / Sürekli Rapor |
| Böbrek Nakli (Komplikasyonlu / Bozulmuş Greft) | Greft Disfonksiyonu (GFR <30) | %80 - %90 | Klinik Duruma Göre Süreli/Sürekli |
Bu tablodan anlaşılacağı üzere, Evre 3B düzeyine ulaşmış bir böbrek hastası tek başına yüzde 40 oranını yakalayarak 5378 sayılı Kanun kapsamında resmi 'engelli birey' statüsüne girmektedir. Düzenli diyaliz programına giren son dönem böbrek hastalarında ise oran istisnasız yüzde 90 olarak uygulanmaktadır.
Hemodiyaliz ve Periton Diyalizi Hastalarında Yüzde Doksan Oranı
Haftada 2 veya 3 gün hemodiyaliz seansına giren veya günde 4-5 kez karın diyalizi (sürekli ayaktan periton diyalizi - SAPD) yapan hastalar için mevzuat tereddütsüz bir hüküm getirmiştir. Yönetmeliğin ilgili cetvelinde; 'Diyaliz tedavisi gerektiren son dönem böbrek yetmezliği' tanısı alan her hastaya doğrudan yüzde 90 engel oranı verilmesi zorunludur.
Diyaliz hastalarında bu oranın takdir edilmesi hekimin inisiyatifinde değildir. Hastanın geçerli bir diyaliz merkezinden aldığı epikriz raporu, diyaliz kabul formu ve son kan tetkikleri kurula sunulduğunda, heyet yüzde 90 oranını onaylamakla yükümlüdür. Dahası, böbrek yetmezliği son evrede geri dönüşsüz bir tablo oluşturduğundan, diyaliz hastalarına verilen raporların kural olarak sürekli (ömür boyu geçerli) düzenlenmesi gerekir. Bazı hastanelerin diyaliz hastalarına 1 veya 2 yıl süreli rapor tanzim etmesi hukuka aykırıdır; bu tür kararlara İl Sağlık Müdürlüğü nezdinde itiraz edilmelidir.
Yüzde 90 oranı, engellilik mevzuatında en yüksek imtiyazların tanındığı kritik baremdir. Bu oran sayesinde diyaliz hastaları ve aileleri ÖTV muafiyetli sıfır araç alımı gibi doğrudan yüksek mali haklara erişim kazanır.
Renal Transplantasyon Sonrası Yüzde Yetmiş Kalıcı Oran
Canlı vericiden veya kadavradan başarılı bir böbrek nakli geçiren hastalar, diyaliz makinesine bağımlılıktan kurtulsa bile tıbbi ve hukuki açıdan 'tamamen iyileşmiş sağlıklı birey' olarak kabul edilmez. Organ reddini (rejeksiyon) önlemek amacıyla hastanın ömür boyu kullanmak zorunda olduğu güçlü immünsupresif (bağışıklık baskılayıcı) ilaçlar; ciddi enfeksiyon yatkınlığı, kanser riski, hipertansiyon, diyabet ve osteoporoz gibi sistemik komplikasyonları beraberinde getirir.
Bu tıbbi gerçeklik nedeniyle yönetmelik koyucu, böbrek nakli olmuş hastalara stabil dönemde doğrudan yüzde 70 kalıcı engellilik oranı tanımıştır. Eğer nakledilen böbrekte zamanla işlev kaybı gelişmişse ve kreatinin değerleri yeniden yükselerek GFR 30'un altına inmişse, engel oranı nefrolog tarafından yüzde 80 veya diyalize dönüş halinde yeniden yüzde 90'a yükseltilir.
Nakil öncesinde yüzde 90 raporuyla ÖTV muafiyetli araç almış olan diyaliz hastalarının nakil sonrasında en çok endişe ettiği konu aracın durumudur. Gelir İdaresi Başkanlığı'nın yerleşik özelgelerine göre, araç alımı sırasında yüzde 90 rapor şartı sağlandığından, sonradan başarılı bir organ nakliyle rapor oranının yüzde 70'e inmesi geriye dönük ÖTV tarhiyatı veya ceza uygulanmasını gerektirmez. Ancak 5 yıllık yasal süre dolduktan sonra ikinci bir araç alınmak istendiğinde, artık yüzde 70 oranıyla sıfır araç alınamaz.
Balthazard Formülü ile Ek Hastalıkların Hesaplanması
Kronik böbrek yetmezliği nadiren tek başına seyreder. Böbrek yetmezliğinin en yaygın iki birincil nedeni diabetes mellitus (şeker hastalığı) ve esansiyel hipertansiyondur. Ayrıca hastalarda üremiye bağlı kardiyovasküler problemler ve anemi de tabloya eklenir. Birden fazla organ sistemi etkilendiğinde engel oranları basitçe alt alta toplanmaz; Balthazard formülü uygulanır.
Somut bir simülasyon üzerinden inceleyelim: 52 yaşındaki bir hastada şu klinik tablonun bulunduğunu varsayalım:
- Evre 4 Kronik Böbrek Yetmezliği (GFR 22): %60
- Tip 2 Diyabet (Organ hasarlı / nefropatili): %20
- Hipertansiyon (Klas 2): %10
Balthazard hesaplaması en yüksek orandan başlanarak adım adım yapılır:
- Önce yüzde 60 ile yüzde 20 birleştirilir: 100 - 60 = 40. Kalan kapasite: 40 x 0,20 = 8. Birleşik oran: 60 + 8 = %68.
- Ardından çıkan yüzde 68 oranı ile üçüncü hastalık olan yüzde 10 birleştirilir: 100 - 68 = 32. Kalan kapasite: 32 x 0,10 = 3,2. Birleşik oran: 68 + 3,2 = %71,2.
- Yönetmelik kuralı gereği virgülden sonraki değer buçuktan küçük olduğu için aşağı yuvarlanır ve nihai kurul rapor oranı %71 olarak tescil edilir.
Görüldüğü üzere Evre 4 düzeyindeki bir hasta, hipertansiyon ve diyabetinin eklenmesiyle yüzde 60'tan yüzde 71 baremine çıkmakta ve 1. derece engelli haklarına yaklaşmaktadır.
Diyaliz Hastalarında Evde Bakım Maaşı ve Tam Bağımlılık Ayrımı
Sosyal yardımlar alanında en çok karşılaşılan yanlış bilgilendirme, her diyaliz hastasının otomatik olarak evde bakım maaşı alabileceği algısıdır. 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7 gereğince evde bakım parası bağlanabilmesi için yalnızca yüzde 90 rapor oranı yeterli değildir. İki temel şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur:
- Tam Bağımlı Engelli İbaresi: Sağlık kurulu raporunun alt kısmındaki bağımlılık değerlendirmesinde açıkça 'Tam Bağımlı' ibaresinin yer alması gerekir. Ayakta tedavi görebilen, kendi yemeğini yiyebilen, tuvalet ve öz bakım ihtiyaçlarını tek başına karşılayabilen bir diyaliz hastasına kurul yüzde 90 verse dahi bağımlılık hanesine 'Kısmi Bağımlı' yazarsa evde bakım maaşı bağlanamaz. Ancak hasta ileri derecede yaşlıysa, demans/alzheimer eşlik ediyorsa veya yürüyemeyecek kadar yatalak durumda bulunuyorsa 'Tam Bağımlı' kararı verilir.
- Hane Gelir Kriteri (2/3 Asgari Ücret Sınırı): Evde bakım yardımında haneye giren her türlü net gelirin, hanede ikamet eden kişi sayısına bölünmesiyle elde edilen kişi başı aylık tutar, net asgari ücretin üçte ikisini (2/3) geçmemelidir. 2026 yılı ikinci altı aylık dönemi için bu muhtaçlık eşiği kişi başına 18.736,89 TL olarak uygulanmaktadır. Hane içinde kişi başı gelir bu tutarın altındaysa ve raporda 'Tam Bağımlı' yazıyorsa Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü bakım maaşını onaylar.
ÖTV Muafiyetli Araç Alımı ve Malulen Emeklilik Hakları
Kronik böbrek hastalarına sağlanan temel mali ve sosyal imtiyazlar şunlardır:
- ÖTV Muafiyetli Sıfır Araç: 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu'nun 7/2 maddesi uyarınca, engellilik oranı yüzde 90 ve üzerinde olan bireyler adlarına sıfır kilometre otomobil alırken ÖTV'den tamamen muaftır. Diyaliz hastaları doğrudan yüzde 90 rapor aldıklarından, raporda herhangi bir özel tertibat veya sürüş ibaresi aranmaksızın kendileri veya birinci/ikinci derece yakınları bu araçları kullanabilir. Araç alımı için sitemizdeki ÖTV indirimli araç hesaplama robotu incelenebilir.
- Malulen Emeklilik (5510 S.K. m. 25): SGK Maluliyet Tespiti İşlemleri Yönetmeliği'ne göre, çalışma gücünün en az yüzde 60'ını kaybettiği tespit edilen sigortalılar malul sayılır. Diyaliz tedavisi gören son dönem böbrek hastaları ve böbrek nakli olanlar doğrudan bu kapsama girer. En az 10 yıllık sigortalılık süresi ve toplam 1800 gün prim şartını sağlayan hastalar yaş beklemeden malulen emekli maaşına bağlanır. Başkasının bakımına muhtaç derecede ağır malul olanlarda ise 10 yıllık sigortalılık şartı aranmaz, yalnızca 1800 gün prim yeterlidir.
- Engelli Vergi İndirimi: 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu Madde 31 uyarınca çalışan böbrek hastaları bordrolarında gelir vergisi matrahından indirim alır (1. Derece %80 üzeri, 2. Derece %60-79 arası, 3. Derece %40-59 arası).
- Su ve Doğalgaz İndirimi: Belediyeler en az yüzde 40 raporlu engelli bireylerin ikamet ettiği meskenlerde su faturalarına yüzde 50'ye varan indirim uygular.
Adım Adım Engelli Sağlık Kurulu Raporu Alma Yol Haritası
Böbrek hastalarının hak kaybına uğramadan sağlık kurulu raporu alabilmesi için izlemesi gereken resmi adımlar şunlardır:
- Yetkili Hastane Tespiti ve MHRS Randevusu: Sağlık Bakanlığı'nın e-Rapor sistemine entegre tam teşekküllü devlet hastaneleri, eğitim araştırma hastaneleri veya üniversite hastanelerinden MHRS üzerinden 'Sağlık Kurulu Raporu' randevusu alınır. Özel hastanelerin düzenlediği raporlar engelli hakları için geçerli değildir.
- Tıbbi Evrakların Eksiksiz Hazırlanması: Randevu gününden önce; diyaliz epikrizleri, son 3-6 aylık biyokimya (üre, kreatinin, albümin, hemoglobin) tahlilleri, 24 saatlik idrar tahlil sonuçları, böbrek USG/BT raporları ve varsa organ nakli epikrizi tek bir dosyada toplanmalıdır.
- Poliklinik Muayeneleri: Hasta sırasıyla Nefroloji (yoksa İç Hastalıkları/Dahiliye), Kardiyoloji, Göz, Nöroloji, Genel Cerrahi ve Ruh Sağlığı polikliniklerine girer. Nefrolog muayenesinde diyaliz haftalık sıklığı ve GFR açıkça yazdırılmalıdır.
- Heyet Günü ve Karar: Tüm hekimlerin imzası tamamlandıktan sonra heyet toplanır. Heyet hastayı görerek Balthazard birleştirmesini onaylar ve rapor sisteme girilir.
- e-Devlet Üzerinden Raporu İndirme: Onaylanan raporlar birkaç gün içinde e-Devlet kapısında e-İmzalı Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu Sorgulama ekranına düşer. Barkodlu ve karekodlu bu belge tüm resmi kurumlarda geçerlidir.
İl Sağlık Müdürlüğü'ne Rapor Oranı İtiraz Dilekçesi
Eğer diyaliz hastasına yüzde 90 yerine daha düşük bir oran verilmişse veya böbrek nakli sonrası yüzde 70 oranı tescil edilmemişse, raporun tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde İl Sağlık Müdürlüğü'ne itiraz edilmelidir. Örnek itiraz dilekçesi metni aşağıdadır:
[İL ADI] İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ'NE
İTİRAZ EDEN : [Adınız Soyadınız]
TC KİMLİK NO : [TC Kimlik Numaranız]
ADRES : [İkametgah Adresiniz]
TELEFON : [Telefon Numaranız]
İTİRAZ EDİLEN KARAR: [Raporu Veren Hastanenin Adı]
RAPOR TARİH VE NO : [Rapor Tarihi] / [Rapor Numarası]
TEBLİĞ TARİHİ : [Raporun e-Devlet'e Düştüğü Tarih]
KONU : Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporunda Verilen Orana ve
Klinik Derecelendirmeye Yasal Süresi İçinde İtirazımdır.
AÇIKLAMALAR :
1. [Hastanenin Adı] Sağlık Kurulu tarafından tarafıma tanzim edilen [Tarih] tarihli ve [Sayı] sayılı sağlık kurulu raporunda engellilik oranım yüzde [% Belirtilen Oran] olarak tespit edilmiştir.
2. Ben, [Diyaliz Merkezi Adı] nezdinde haftada [3] gün düzenli hemodiyaliz tedavisi gören son dönem kronik böbrek yetmezliği hastasıyım. (Veya: ... tarihinde böbrek nakli olmuş ve sürekli bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanan hastayım).
3. 20 Şubat 2019 tarihli ve 30692 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Yönetmeliği eki Nefroloji Özür Oranları Cetveli'nde; 'Diyaliz tedavisi gerektiren son dönem böbrek yetmezliği' için doğrudan yüzde 90 oranı ve sürekli rapor kararı öngörülmektedir. (Veya: Nakil hastaları için yüzde 70 kalıcı oran hükme bağlanmıştır).
4. Hastanenin cetvel hükümlerini hatalı uygulayarak tarafıma eksik oran takdir etmesi ve/veya raporumu süreli düzenlemesi açıkça mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.
HUKUKİ SEBEPLER : 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, Erişkinler İçin Engellilik
Değerlendirmesi Yönetmeliği ve ilgili tüm mevzuat hükümleri.
NETİCE VE TALEP : Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle; [Hastanenin Adı] tarafından düzenlenen rapora itirazımın kabul edilerek, Yönetmeliğin 12. maddesi uyarınca engellilik durumumun yeniden tespiti amacıyla hakem veya yetkili ikinci bir hastaneye sevk edilmemi saygılarımla arz ve talep ederim.
[Tarih]
Adı Soyadı: [İmzanız]
EKLER:
1. İtiraz konusu Sağlık Kurulu Raporu sureti
2. Diyaliz epikriz belgesi ve güncel nefroloji tahlil sonuçları
3. Nüfus cüzdanı fotokopisi




