Göz hastalıkları engelli rapor oranı, görme duyusunu sağlayan göz küresi, retina tabakası, optik sinir yolları ve beyindeki görme merkezini etkileyen patolojiler sonucunda meydana gelen görme keskinliği azalması ve görme alanı daralmasının resmi sağlık kurullarınca derecelendirilmesidir. Türkiye'de oftalmolojik engellilik oranları, 20 Şubat 2019 tarihli ve 30692 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik Görme Sistemi Özür Oranları Cetveli hükümlerine göre kesin kurallarla belirlenmektedir.
Göz hastalıkları heyet değerlendirmelerinde Türkiye'de en çok karşılaşılan klinik tablolar Glokom (Göz Tansiyonu), Yaşa Bağlı Makula Dejenerasyonu (Sarı Nokta Hastalığı), Diyabetik Retinopati, Komplike Katarakt, Kornea Lekeleri ve Tek Göz Kayıplarıdır. Yönetmelik cetveli, subjektif şikayetleri tamamen devre dışı bırakarak en iyi düzeltilmiş görme keskinliğini (gözlük veya lensle elde edilen maksimum görme derecesi) ve bilgisayarlı görme alanı kayıplarını iki gözün ortak fonksiyon matrisinde birleştirmektedir.
Görme Sistemi Cetveli ve Snellen Eşeli Hesaplama Mantığı
Sağlık kurullarında göz muayenesi yapılırken vatandaşların yaptığı en büyük hata, göz numaralarının (örneğin -5.00 miyop veya +4.00 hipermetrop) doğrudan engellilik oranı vereceğini düşünmesidir. Yönetmelik cetveline göre kırma kusurları (gözlük numaraları) tek başına bir engel teşkil etmez. Hekim, hastanın gözüne en uygun camı veya lensi takarak (En İyi Düzeltilmiş Görme Keskinliği - EİDGK) hastanın duvardaki Snellen eşelinde kaç sırayı okuyabildiğine bakar.
Snellen eşelinde 10 sıranın tamamını okuyan göz 1.0 (10/10) yani tam görüyor kabul edilir. Sıralar azaldıkça görme keskinliği 0.9, 0.8... 0.1 seviyesine iner. Yalnızca el hareketi gören veya ışık algısı olan gözler 0.0 kabul edilir. Cetvel, sağ gözün keskinliği ile sol gözün keskinliğini iki boyutlu bir çapraz koordinat tablosunda kesiştirerek nihai vücut fonksiyon kaybı oranını belirler.
Tek Göz Körlüğü ve %32 Sabit Cetvel Puanı Gerçeği
Türkiye'de engelli raporu arayışında olan milyonlarca vatandaşımızın merak ettiği en kritik konu tek göz kaybıdır. Çocuklukta geçirilen travmalar, retina dekolmanı, glokom veya göz içi tümörler sebebiyle bir gözü tamamen kör olan (0/10) ancak diğer gözü tam gören (10/10) bir bireyin yönetmelik cetvelindeki karşılığı kesin olarak %32'dir.
Türkiye'de engelli haklarından (ücretsiz ulaşım, vergi indirimi, EKPSS, erken emeklilik, engelli kimlik kartı) yararlanabilmek için yasal asgari eşik %40'tır. Dolayısıyla tek gözü görmeyen bir vatandaşımız, tek bir branştan girdiği takdirde %32'de kalmakta ve engelli haklarından faydalanamamaktadır. Bu durumdaki bireylerin %40 barajını aşabilmesinin tek yolu, vücuttaki diğer dahiliye, işitme veya ortopedik rahatsızlıkları da heyete sokarak Balthazard formülüyle ek puan almaktır.
Glokom (Göz Tansiyonu) ve Görme Alanı (Perimetri) Kayıpları
Sinsi ilerleyen ve tedavi edilmediğinde körlüğe götüren Glokom hastalığında hasar tespiti için sadece görme keskinliğine bakılamaz. Çünkü glokom hastaları karşıya baktığında 10/10 görebilir fakat etrafındaki nesneleri göremez (tünel görme). Bu noktada heyete Bilgisayarlı Statik / Kinetik Görme Alanı (Perimetri) testi sunulmalıdır:
- Görme alanındaki daralma derecesine göre, her iki gözün görme alanı yarıçapı 20 derecenin altına inmişse hasta merkezi olarak görse dahi hukuken 'ağır görme engelli' kabul edilir ve %50 ila %85 arasında çok yüksek engellilik oranı takdir edilir.
- Yaşa bağlı Makula Dejenerasyonu (Sarı Nokta) ise tam tersine merkezi görmeyi yok eder, periferik görmeyi bırakır. Hastanın iki gözünde merkezi görme kaybı başladığında oran doğrudan %40 – %70 seviyesine tırmanmaktadır.
Göz Hastalıkları Resmi Engellilik Karşılaştırma Tablosu
| Göz Hastalığı ve Klinik Görme Seviyesi | Snellen Görme Keskinliği / Alanı | Yönetmelik Cetvel Puanı | Yasal Statü |
|---|---|---|---|
| Tek Göz Tam Görme Kaybı (Monoküler) | Bir göz 0.0 (tam kör), diğer göz 1.0 (tam görür). | %32 | Monoküler ehliyet verilir; %40 için ek branş şarttır. |
| İki Gözde Hafif-Orta Az Görme | Her iki göz en iyi düzeltmeyle 0.4 (4/10) seviyesinde. | %20 – %28 | Dahiliye veya işitme ile Balthazard birleştirmesi gerekir. |
| Sarı Nokta / Diyabetik Makulopati | Her iki göz görme keskinliği 0.2 (2/10) ve altı. | %40 – %55 | Tek başına doğrudan %40 engelli hakları ve erken emeklilik. |
| İleri Evre Glokom (Tünel Görme) | Her iki göz görme alanı yarıçapı 20 derecenin altında. | %50 – %80 | Ağır görme engelli statüsü; 5510 S.K. 25 maluliyet kapsamı. |
| İki Gözde Tam Görme Kaybı (Total Körlük) | Her iki göz 0.0 (ışık hissi yok veya yalnızca ışık algısı). | %100 | Tam Bağımlı rapor, malulen emeklilik ve evde bakım maaşı. |
Göz Hastalıklarında Balthazard Formülü ile %40 Baraj Simülasyonu
Tek gözü görmeyen (%32) veya katarakt/glokom nedeniyle %25 oran alan bir vatandaşımızın %40 yasal hak barajını nasıl aşabileceğini göstermek adına Balthazard Hesaplama Motoru sayfamız üzerinden somut bir heyet simülasyonu yapalım:
Somut Heyet Vakası: Tek Göz Kaybı Olan Vatandaşın %40 Barajını Aşması
- 1. Branş (Göz Hastalıkları): Sağ Göz Total Körlük (0/10), Sol Göz Tam (10/10) = %32
- 2. Branş (Kardiyoloji): Evre 1 Esansiyel Hipertansiyon = %10
- 3. Branş (KBB): Hafif Derece İki Taraflı İşitme Kaybı (Saf Ses Ortalaması) = %6
Balthazard Matematiksel Hesabı:
- 100 - 32 = 68 (Kalan sağlam vücut kapasitesi).
- 68 x 0.10 = 6.8 puan. Göz + Tansiyon toplamı = 32 + 6.8 = %38.8.
- Kalan kapasite = 100 - 38.8 = 61.2. Üçüncü oran: 61.2 x 0.06 = 3.67 puan.
- Nihai Heyet Oranı: 38.8 + 3.67 = %42.47. Yönetmelik gereğince %42 olarak tescil edilir.
Stratejik Değerlendirme: Görüldüğü üzere tek göz kaybı tek başına %32'de kalarak hiçbir hak sağlamazken; basit bir hipertansiyon ve hafif işitme kaybının heyet dosyasına eklenmesiyle oran %42'ye yükselmiş ve hasta tüm engelli haklarını kazanmıştır.
Görme Engelliler İçin EKPSS Uyarlamaları ve Sosyal Haklar
Görme engelli raporu alan vatandaşlarımız ÖSYM tarafından yapılan EKPSS sınavına "Görme Engelli" kategorisinden katılırlar. Bu adaylara talepleri halinde 16 veya 18 punto büyük puntolu soru kitapçığı, okuyucu ve işaretleyici yardımı ile standart sınav süresine ek olarak +30 dakika ek süre tanınır. Rapor oranı %40 ve üzeri olanlar 3. Derece Vergi İndirimiyle 5510 S.K. 28 kapsamında erken emekliliğe hak kazanır.
Düşük Görme Oranına Karşı İl Sağlık Müdürlüğü İtiraz Dilekçesi
T.C.
.................... VALİLİĞİ
İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜNE
BAŞVURAN HASTA: [Adınız Soyadınız] — T.C.: [...............]
ADRES: [Adresiniz]
İTİRAZ EDİLEN RAPOR: [Hastane Adı] — [Tarih] tarihli ve [Rapor No] sayılı rapor.
TEBLİĞ TARİHİ: [Tarih]
KONU: Görme sistemi cetveli hükümlerine aykırı tanzim edilen yetersiz özür oranına itirazımdır.
AÇIKLAMALAR:
1. [Raporu Düzenleyen Hastane] tarafından düzenlenen raporda görme keskinliğim ve görme alanı kaybım gerçeği yansıtmayacak şekilde yüksek gösterilmiş ve tarafıma yalnızca %[Verilen Düşük Oran] engellilik oranı takdir edilmiştir.
2. Ekte sunduğum üniversite hastanesi göz kliniği onaylı Optik Koharens Tomografi (OCT) ve Görme Alanı (Perimetri) testlerimde açıkça görüleceği üzere, [Örn: Glokoma bağlı her iki gözde konsantrik görme alanı daralması / Sarı nokta lezyonu] mevcuttur.
3. 20 Şubat 2019 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik Görme Sistemi Tablo 1 hükümleri gereğince hak ettiğim oranın tespiti amacıyla Hakem Hastaneye sevkim zorunludur.
TALEP VE SONUÇ: İtirazımın kabulü ile dosyamın Hakem Hastaneye gönderilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih]
Başvurucu
[İmza]
[Ad Soyad]
Yargıtay İçtihatlarında Snellen ve Perimetri Standartları
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarında, görme keskinliği değerlendirmelerinin mutlaka tam refraksiyon muayenesi ve objektif cihaz ölçümleriyle desteklenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Yalnızca hekimin el feneri muayenesiyle Snellen çizelgesi eşleştirmeden verdiği kararlar usul ve yasaya aykırı bulunarak bozulmaktadır.
LogMAR ve Ondalık Snellen Eşleştirme Krokisi
Sağlık kurullarında görme keskinliği değerlendirmesi yapılırken hem klasik Snellen tabelası (ondalık sistem) hem de uluslararası standart olan LogMAR eşeli kullanılır. Yönetmelik cetvelinde iki gözün görme düzeyine göre verilen özür yüzdeleri şu tıbbi denkliklere dayanır:
- 1.0 Görme (LogMAR 0.0): Tam görmedir, fonksiyonel kayıp %0'dır.
- 0.8 – 0.6 Görme (LogMAR 0.1 – 0.2): Hafif görme kusurudur. İki göz bu seviyedeyse engel oranı %5 ila %10 arasında kalır.
- 0.5 – 0.3 Görme (LogMAR 0.3 – 0.5): Orta düzey görme kaybıdır. Gazete okuma ve yüz tanıma zorlaşır. İki gözde birden varsa oran doğrudan %20 ila %35 bandına yerleşir.
- 0.2 – 0.1 Görme (LogMAR 0.7 – 1.0): Ağır az görme sınırıdır. Hasta ancak büyük puntolu yazıları çok yakından okuyabilir. Bu seviye tek başına %40 engelli barajını aşarak %50-%65 oran kazandırır.
- 0.05 ve Altı / Parmak Sayma / Işık Algısı (LogMAR 1.3 ve Üzeri): Pratik körlük ve yasal tam körlük kabul edilir. İki göz bu durumdaysa oran doğrudan %85 ila %100'dür.
Diyabetik Retinopati ve Retina Dekolmanı Oranları
Şeker hastalarında en sık görülen komplikasyon olan Diyabetik Retinopati, kılcal damarların kanaması ve sarı noktada ödem (makula ödemi) ile seyreder. Sağlık kurullarında şeker hastalığı (%20) ile diyabetik retinopati oranları Balthazard formülü ile birleştirilir:
- Non-Proliferatif Diyabetik Retinopati: Kanamalar başlamış ancak görme merkezine ulaşmamışsa hastaya görme keskinliğine ek olarak retina hasarı puanı eklenir.
- Proliferatif Retinopati ve Vitrektomi Geçirenler: Göz içine kanamalar nedeniyle vitrektomi ameliyatı olan, silikon yağı veya gaz tamponadı bulunan, göz içine düzenli anti-VEGF (ranibizumab/aflibercept) iğnesi vurduran hastalarda görme keskinliği dalgalı olsa dahi retina tabakasındaki kalıcı hücre ölümü nedeniyle %30 ila %60 arasında yüksek engellilik takdir edilir.
- Retina Dekolmanı (Yırtılması): Cerrahi operasyonla retina yatıştırılsa dahi görme alanında kalıcı siyah perdeler ve skotomlar (kör noktalar) kalır. Perimetri testinde bu skotomların kapladığı alan derece derece hesaplanarak orana eklenir.
Monoküler (Tek Gözü Gören) Bireylerin Hukuki Hakları
Tek gözü görmeyen vatandaşlarımızın rapor oranı %32'de kaldığı için engelli kimlik kartı alamamaları kamuoyunda en çok tartışılan konulardan biridir. Ancak monoküler bireylerin Karayolları Trafik Kanunu ve İş Kanunu kapsamında özel hakları bulunur:
Monoküler sürücüler, her yıl bir göz hekiminden muayene olarak "Monoküler B Sınıfı Sürücü Belgesi" kullanabilirler. Araçlarında sağ, sol ve iç dikiz aynalarının görüş açısını genişleten panoramik aynalar bulundurmak zorundadırlar. Çalışma hayatında ise derinlik algısı (stereopsis) gerektiren vinç operatörlüğü, pilotluk, kesici pres operatörlüğü veya cerrahi alet teknisyenliği gibi mesleklerde çalıştırılamazlar. İşveren, 6331 Sayılı Kanun gereğince monoküler çalışanın görev yerini kaza riskini sıfıra indirecek masaüstü ve lojistik departmanlara uyarlamak zorundadır.
Keratokonus ve Kornea Nakli (Keratoplasti) Engelli Oranları
Genç yaşta başlayan ve kornea tabakasının dikleşerek incelmesiyle seyreden Keratokonus hastalığında standart gözlüklerle görme keskinliği düzeltilemez. Hastalar sert gaz geçirgen kontak lens veya hibrit lens kullanmak zorundadır. Ancak sağlık kurulu cetveli 'lens ile elde edilen düzeltilmiş görme' yerine lens intoleransı (gözün lensi kabul etmemesi, kuruluk ve yara oluşumu) durumunu da dikkate alır. İleri evre keratokonus hastalarına ve kornea nakli (keratoplasti) ameliyatı olan olgulara tek göz için %15 ila %25, çift taraflı ileri vakalarda ise %35 ila %50 arasında oran takdir edilir.
Glokomda Optik Sinir Lifi Kalınlığı (RNFL) ve OCT Raporu
Glokom tanısında heyete sunulması zorunlu olan en modern tetkik Optik Koherens Tomografi (OCT - RNFL Analizi) tetkikidir. Bu testte görme siniri liflerinin kalınlığı mikron düzeyinde ölçülür. Rapor üzerinde kırmızı renkle gösterilen 'sınır dışı incelme' alanları, hastada glokomun sinirleri öldürdüğünü kesin biçimde kanıtlar. Görme alanı testiyle birlikte sunulan RNFL analizleri, heyetin hastaya tereddütsüz biçimde cetvelin tavan puanını vermesini sağlar.
Görme Engellilere Yönelik Sosyal Yardım ve Aylık Bağlanması
Görme kaybı her iki gözde %40 veya üzerinde tespit edilen ve herhangi bir sosyal güvencesi bulunmayan ihtiyaç sahibi vatandaşlarımıza, 2022 Sayılı Kanun uyarınca Kaymakamlık SYDV aracılığıyla Engelli Aylığı bağlanır. İki gözü tam kör olan veya görme alanı 10 derecenin altına inen bireyler %70 ve üzeri grupta yer alarak en yüksek baremden aylık alırlar ve şehir içi toplu taşıma, TCDD trenleri ve şehirlerarası yolculuklarda refakatçileriyle birlikte ücretsiz seyahat hakkı elde ederler.
Üveit ve Behçet Hastalığında Görme Kaybı Engelli Oranları
Otoimmün ve romatizmal bir vaskülit tablosu olan Behçet Hastalığı, tekrarlayan ön ve arka üveit ataklarıyla retinada kalıcı damar tıkanıklıkları (retinal vaskülit) ve körlük riski doğurur. Sağlık kurullarında Behçet hastalarının göz muayenesinde tek başına atak anındaki görmeye bakılmaz; ataklar arasında göz dibinde kalan kalıcı korioretinit skarları, vitrit yoğunluğu ve optik atrofi derecesi değerlendirilir. Behçet üveitine bağlı her iki gözde orta dereceli görme kaybı olan hastalara tek başına doğrudan %40 ila %65 arasında kalıcı engelli sağlık kurulu raporu düzenlenmekte ve bu hastalara immünsupresif ilaç muafiyetleri eksiksiz sağlanmaktadır.
Katarakt Cerrahisinde Psödofaki ve Afaki Cetvel Ayrımı
Göz merceğinin matlaşması (katarakt) ameliyatla temizlenip yerine yapay göz içi lensi yerleştirildiğinde bu duruma tıpta 'Psödofaki' adı verilir. Eğer ameliyat sırasında kapsül yırtılması veya travma nedeniyle yapay mercek takılamamış ve göz tamamen merceksiz kalmışsa buna 'Afaki' denir. Afak gözler odaklama yeteneğini tamamen yitirdiği için kalın katarakt gözlükleri (+10.00 diopri) kullanmak zorundadır. Yönetmelik cetveli, afak gözlere görme keskinliği yüksek olsa dahi akomodasyon kaybı sebebiyle doğrudan %15 ila %20 ilave fonksiyon kaybı puanı verilmesini emreder.
Kamuda Çalışan Görme Engelli Memurların Gece Nöbeti Muafiyeti
657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu Ek Madde 39 uyarınca; engelli sağlık kurulu raporunda görme engeli bulunan memurlara kendi istekleri dışında gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez. Ayrıca görme engelli memurların çalıştığı kamu binalarında ekran okuyucu yazılımlar (JAWS, NVDA), sesli asansör sistemleri, kabartma Braille tabelalar ve sarı kılavuz iz yollarının temin edilmesi ilgili idare için 5378 Sayılı Kanun gereğince kanuni bir zorunluluktur.
