Engelliye Karşı Nefret ve Ayrımcılık Suçu (TCK Md. 122) ve Hak Arama Krokisi 2026: Savcılık Şikayeti ve TİHEK Başvuru Rehberi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 10. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan "Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz" amir hükmü gereğince, engelli vatandaşlarımız lehine tanınan pozitif ayrımcılık anayasal bir güvenceye kavuşturulmuştur. Bu anayasal ilkenin ceza hukuku boyutundaki en güçlü yaptırımı ise 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 122. maddesinde düzenlenen "Nefret ve Ayrımcılık Suçu"dur. Kanun koyucu; bir kişinin engellilik durumunu gerekçe göstererek taşınır veya taşınmaz malını kiraya vermekten ya da satmaktan kaçınan ev sahiplerini, engelli adayı istihdam etmeyen veya işyerinde psikolojik taciz (mobbing) uygulayan işverenleri, özel eğitim ihtiyacı olan ya da bedensel engelli çocuğu okuluna kaydetmeyen eğitim kurumlarını ve kamuya arz edilmiş bir hizmetten (otel, lokanta, sinema, spor tesisi, şehirlerarası ulaşım) engellileri mahrum bırakanları 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırmaktadır. Buna paralel olarak, Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (CRPD), 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Kanunu uyarınca, engellilerin toplumsal yaşama tam ve eşit katılımını engelleyen ve "Makul Uyarlama" yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi ve kuruluşlara yüz binlerce liraya varan idari para cezaları ile Türk Borçlar Kanunu kapsamında manevi tazminat yaptırımları uygulanmaktadır. Ne var ki uygulamada pek çok engelli yurttaşımız ve aileleri, maruz kaldıkları dışlayıcı tutumları sineye çekmekte, bu fiillerin doğrudan savcılık tarafından soruşturulan bir suç tipi olduğunu bilmemektedir. 2026 yılı güncel mevzuat hükümleri, Yargıtay Ceza Genel Kurulu içtihatları ve TİHEK emsal yaptırımları ışığında hazırlanan bu kapsamlı rehberde; ayrımcılık suçunun yasal unsurlarını, delil toplama yöntemlerini, savcılık suç duyurusu ve TİHEK başvuru krokisini tüm yönleriyle inceliyoruz.

1. Yasal Dayanak: Türk Ceza Kanunu Madde 122 ve Unsurları

Engellilere yönelik ayrımcı muameleler, 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu (mevzuat.gov.tr) 122. maddesi kapsamında hürriyeti bağlayıcı ceza yaptırımına tabi kılınmıştır. 6529 sayılı Kanun ile başlığı ve metni yeniden düzenlenen TCK 122, ayrımcılığı nefret saiki ile bağlantılı kurgulamıştır.

Madde hükmü aynen şu şekildedir:

"Dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle; bir kişiye kamuya arz edilmiş olan bir taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini veya kiraya verilmesini, bir kişinin işe alınmasını veya alınmamasını, bir kişinin besin maddelerinden veya kamuya arz edilmiş bir hizmetten yararlanmasını, bir kişinin olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını engelleyen kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır."

Bu suç tipinde aranan temel şartlar ve ceza hukuku unsurları şunlardır:

• Fail ve Mağdur: Fail herkes olabilir. Mağdur ise bizzat engelli birey veya onun bakmakla yükümlü olduğu ailesidir.
• Manevi Unsur (Özel Kast): Eylemin engellilik durumundan kaynaklanan önyargı, ayrımcılık veya nefret saikiyle gerçekleştirilmiş olması gerekir. Failin "engelliler binada gürültü yapar", "diğer müşteriler rahatsız olur", "engelli çalışan şirket imajına uymaz" şeklindeki bahaneleri doğrudan bu özel kastın varlığını ortaya koyar.
• Soruşturma Usulü ve Zamanaşımı: TCK 122 kapsamındaki suç şikayete bağlı değildir; re'sen kovuşturulan bir suçtur. Mağdur şikayetinden vazgeçse dahi kamu davası devam eder. Dava zamanaşımı süresi 8 yıldır.

2. Uluslararası Sözleşmeler, Anayasa ve Özel Mevzuat Güvencesi

Engellilere yönelik ayrımcılık yalnızca Türk Ceza Kanunu ile sınırlı olmayıp, çok katmanlı bir mevzuat mimarisiyle yasaklanmıştır:

1. T.C. Anayasası Madde 10: Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle kanun önünde eşittir. Engelliler lehine alınacak tedbirler eşitlik ilkesini zedelemez; devlet bu tedbirleri almakla anayasal olarak ödevlidir.
2. BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (CRPD - Madde 5): Taraf devletler, engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklar ve engelli bireylerin ayrımcılığa karşı eşit ve etkili bir şekilde korunmasını garanti eder. Sözleşmenin 2. maddesinde tanımlanan "Makul Uyarlama"nın (reasonable accommodation) reddedilmesi doğrudan ayrımcılık olarak nitelendirilmiştir.
3. 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun (Madde 4): Engellilerin hak ve hizmetlerden yararlanmasında ayrımcılık yapılamaz. Doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dahil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır. Engellilerin bağımsız yaşayabilmeleri ve topluma tam katılımlarını sağlamak amacıyla kentsel yapılar, toplu taşıma araçları ve kamu binaları erişilebilir olmak zorundadır.
4. 6701 Sayılı TİHEK Kanunu: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, kamu kurumlarının ve özel tüzel kişilerin engellilere yönelik ayrımcı işlemlerini doğrudan denetleme, resen inceleme başlatma ve idari para cezası uygulama yetkisine sahiptir.
5. 4857 Sayılı İş Kanunu Madde 5: İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. İşveren, engelli personele esaslı bir neden olmadıkça farklı muamele yapamaz. Aksi halde işçi, 4 aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı talep etme hakkına sahiptir.

3. Günlük Hayatta En Sık Karşılaşılan 4 Büyük Ayrımcılık Alanı

Uygulamada engelli bireylerin ve ailelerinin adli makamlara taşıdığı ve failin hapis veya tazminat cezası aldığı başlıca eylemler şunlardır:

1. 1. Eğitimde Ayrımcılık (Okula Kayıt Etmeme / Sınıftan Tecrit):
   Özel gereksinimli, otizmli, down sendromlu veya bedensel engelli çocuğu olan velilere okul müdürleri veya idarecileri tarafından; "Okulumuzun altyapısı yetersiz, kaynaştırma öğrencisi kontenjanımız doldu, diğer veliler şikayet ediyor, çocuğunuzu RAM'ın gösterdiği özel eğitim okuluna götürün" denilerek kaydın reddedilmesi açık bir suçtur. Okul idarecileri TCK 122'nin yanı sıra TCK 257 (Görevi Kötüye Kullanma) maddesinden de yargılanır.
2. 2. İstihdamda Ayrımcılık ve İşyeri Mobbingi:
   4857 sayılı Kanun'un 30. maddesi kapsamında zorunlu istihdam edilen engelli işçinin; vasfına uygun olmayan ağır bedensel işlerde çalıştırılması, çalışma masasının ve tuvalet erişiminin engeline göre düzenlenmemesi, terfi ve prim imkanlarından mahrum bırakılması veya hiçbir görev verilmeyerek psikolojik olarak istifaya zorlanması TCK 122/1-b ve İş Hukuku bağlamında ağır kusurdur.
3. 3. Konut Edinme ve Kiralama Engeli:
   Ev sahiplerinin veya emlak danışmanlarının; adayın tekerlekli sandalye kullandığını veya otizmli bir çocuğu olduğunu öğrenince "Apartman sakinleri gürültü istemez, asansör tekerlekli sandalye yüzünden bozulur, daireyi size kiralayamayız" diyerek kira sözleşmesini yapmaktan vazgeçmesi TCK 122/1-a fıkrasına giren tipik bir suçtur.
4. 4. Kamuya Açık Hizmet ve Ulaşım Engeli:
   Restoran, kafe, otel, spor kompleksi, sinema veya Şehirlerarası Otobüs Taşımacılığı firmalarının; tekerlekli sandalyeli yolcuyu otobüse almaması, rehber köpeğiyle restorana gelen görme engelli müşteriyi içeri sokmaması veya otelde oda vermekten kaçınması TİHEK tarafından en üst sınırdan cezalandırılan eylemlerdir.

4. Semantik Karşılaştırma Matrisi: Ayrımcılık Türleri, Yasa Maddeleri ve Yaptırımlar

Ayrımcı eylemler karşısında Türk Hukuku'nun öngördüğü cezai, idari ve tazminat boyutundaki tüm müeyyideler aşağıdaki karşılaştırma tablosunda derlenmiştir:

5. Adım Adım Delil Toplama ve Savcılık Şikayet Krokisi

Ayrımcılık fiilleri genellikle sözlü olarak gerçekleştirildiğinden, failler adli süreçlerde "Ben öyle demedim, evimi başka nedenle kiralamadım, kontenjanımız doluydu" şeklinde inkâr yoluna gitmektedir. Bu nedenle mağdurların ve ailelerin hukuken geçerli delil oluşturma stratejisini eksiksiz uygulaması hayati önem taşır:

1. 1. Adım - İtiraf İçeren Yazılı İletişim Kurma (WhatsApp / E-Posta / SMS):
   Sözlü olarak reddedildiğiniz anda tartışmaya girmeyiniz. Olayın hemen ardından fail şahsa veya yetkiliye yazılı mesaj gönderiniz. Örneğin: "Sayın [Fail Adı], bugün dairenizi kiralamak için anlaştığımız halde şahsımın tekerlekli sandalyeli olduğunu gördükten sonra 'engelliye ev vermiyoruz' diyerek vazgeçtiniz. Bu kararınız kesin midir, kapora iademi yapacak mısınız?" veya okul müdürüne: "Sayın Müdürüm, oğlumuzun %50 otizm tanısı olması sebebiyle okula kaydını alamayacağınızı belirttiniz. RAM yönlendirme raporumuz olduğu halde bu kararınızın yazılı gerekçesini tarafımıza verebilir misiniz?" şeklinde mesaj atılmalıdır. Karşı tarafın "Evet veremeyiz", "Binadakiler istemiyor" şeklindeki her yanıtı mahkemede kesin delil niteliğindedir.
2. 2. Adım - Ani Ses Kaydı Alma (Yargıtay Ceza Genel Kurulu İstisnası):
   Türk Ceza Kanunu'nda izinsiz ses kaydı suç (TCK 133) sayılmakla birlikte, Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatları uyarınca; bir kişinin kendisine karşı işlenmekte olan ani bir suçu (ayrımcılık, hakaret, şantaj, rüşvet) başka türlü ispat etme imkânının bulunmadığı, yetkili makamlara başvurma şansının olmadığı acil hallerde, delil kaybını önlemek amacıyla aldığı ses ve görüntü kayıtları hukuka uygun delil kabul edilir ve ceza yargılamasında hükme esas alınır.
3. 3. Adım - Güvenlik Kamerası ve Kolluk Çağrısı:
   Bir kafeye, otele veya toplu taşıma aracına engelli olmanız nedeniyle alınmadıysanız olay yerini terk etmeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayarak polis veya jandarma ekibi talep ediniz. Gelen kolluk görevlisine tutanak tutturunuz. İşletmenin güvenlik kamera kayıtlarının silinmemesi için savcılık kanalıyla ivedilikle kamera kayıtlarına el konulması istenir.
4. 4. Adım - Ücretsiz TİHEK Başvurusu (tihek.gov.tr):
   e-Devlet üzerinden (tihek.gov.tr) hiçbir harç, avukatlık veya noter masrafı ödemeksizin online ayrımcılık şikayetinde bulunulur. TİHEK raportörleri resen inceleme başlatır, işletmeden savunma ister ve ayrımcılık tespit edildiğinde ağır idari para cezaları tesis eder.
5. 5. Adım - Cumhuriyet Başsavcılığı'na Suç Duyurusu:
   Elde edilen yazılı mesajlar, tanık beyanları, engelli sağlık raporu ve olay yeri tutanaklarıyla birlikte adliye müracaat savcılığına gidilerek TCK 122 kapsamında suç duyurusu dosyası açılır.

6. Cumhuriyet Başsavcılığı TCK 122 Suç Duyurusu Dilekçesi Taslağı

Ayrımcılığa uğrayan engelli vatandaşlarımızın ve velilerin Cumhuriyet Savcılıklarına sunabileceği resmi suç duyurusu dilekçe şablonu:

7. Yargıtay ve TİHEK Emsal Kararları

Engelliye karşı ayrımcılık davalarında yüksek mahkemelerin ve idari denetim mercilerinin benimsediği değişmez ilkeler:

• TİHEK Emsal Kararı (Restorana Alınmama Vakası): Tekerlekli sandalye kullanan bir vatandaşın restorana alınmaması ve işletme müdürünün "Diğer müşteriler rahatsızlık duyabilir" gerekçesini öne sürmesi üzerine yapılan başvuruda; işletmenin doğrudan ayrımcılık yasağını ihlal ettiği tespit edilmiş ve işletmeye üst hadden idari para cezası uygulanmıştır.
• TİHEK Emsal Kararı (Rehber Köpek Engeli): Görme engelli bir avukatın rehber köpeği ile birlikte toplu taşıma aracına ve alışveriş merkezine alınmaması eylemi incelenmiş, 5378 sayılı Kanun uyarınca rehber köpeğin tıbbi bir yardımcı cihaz niteliğinde olduğu ve girişin engellenmesinin doğrudan ayrımcılık suçu teşkil ettiği hüküm altına alınmıştır.
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu Emsal İçtihadı: Mağdurun engellilik durumunu hedef alarak iş akdini fesheden veya işe alım sürecinde mülakatı sırf ortopedik engel sebebiyle olumsuz sonuçlandıran işveren hakkında TCK 122 kapsamında kamu davası açılması gerektiği, sanığın 'takdir yetkimi kullandım' savunmasının ayrımcılık kastını ortadan kaldırmayacağı içtihat edilmiştir.

Engellilere yönelik ayrımcılık suçunda şikayet süresi ve zamanaşımı ne kadardır?

TCK 122 kapsamındaki Nefret ve Ayrımcılık Suçu takibi şikayete bağlı suçlar arasında sayılmamıştır; Cumhuriyet Savcılıkları tarafından re'sen soruşturulur. Bu suçta olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Olay tarihinden itibaren 8 yıl boyunca şikayette bulunulabilir ve dava açılabilir.

Okul müdürü engelli çocuğumu kaydetmek istemezse ne yapılmalıdır?

Okul müdürünün bu eylemi hem TCK 122 kapsamında ayrımcılık suçu hem de 657 sayılı Kanun ve TCK 257 kapsamında görevi kötüye kullanmadır. Veli; İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü'ne yazılı müracaat yapmalı, CİMER üzerinden şikayet kaydı açmalı ve Cumhuriyet Başsavcılığı'na suç duyurusunda bulunmalıdır.

Ev sahibi engelli olduğum için evi kiralamaktan vazgeçti, ceza alır mı?

Evet. TCK 122/1-a bendi uyarınca bir taşınmaz malın kiralanmasını veya satışını engellilik nedeniyle engelleyen ev sahibi ya da emlakçı 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası istemiyle yargılanır. Ayrıca TİHEK tarafından yüksek miktarda idari para cezası kesilir.

TİHEK (Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu) başvurusu ücretli midir?

Hayır, TİHEK başvuruları tamamen harçsız ve ücretsizdir. Başvurular e-Devlet kapısı üzerinden veya tihek.gov.tr web adresi üzerinden online dilekçe doldurularak ve deliller eklenerek 10 dakika içerisinde tamamlanabilir.

İşyerinde engellilere mobbing uygulanırsa hangi tazminatlar alınır?

4857 sayılı İş Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca ayrımcılığa maruz kalan işçi, 4 aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Ayrıca iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshederek kıdem tazminatı ile Türk Borçlar Kanunu kapsamında manevi tazminat davası açabilir.