Engelli Bireye Vasi Tayini ve Vesayet Davası 2026: Sulh Hukuk Mahkemesi, Araç ve Miras Ek İzin Rehberi

Türkiye'de zihinsel yetersizlik, demans, Alzheimer, şizofreni, ağır serebral palsi veya felç gibi rahatsızlıklar nedeniyle kendi işlerini göremeyen, hukuki işlem yapma iradesini ve ayırt etme gücünü yitiren bireylerin haklarının korunması, Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenen vesayet hukuku ile güvence altına alınmıştır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 405. maddesi uyarınca; akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen ya da korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken her ergin birey mahkeme kararıyla kısıtlanır ve kendisine yasal bir "Vasi" atanır. Engelli ailelerinin sıklıkla karşılaştığı en kritik yanılgı; vasi tayin edilince kısıtlının adına her türlü tasarrufun serbestçe yapılabileceği zannıdır. Oysa vesayet hukuku, engelli bireyin malvarlığını vasiye karşı dahi koruyan çok sıkı bir denetim rejimine tabidir. Vasi atanmış olsa dahi; engelli adına Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) muafiyetli araç satın almak, engelliye kalan miras payını taksim etmek veya gayrimenkul satmak için TMK'nın 462. ve 463. maddeleri gereğince Sulh Hukuk Mahkemesi'nden ayrıca "Ek İzin Kararı" alınması ve Asliye Hukuk Mahkemesi'nce bu kararın onaylanması kanuni bir zorunluluktur. İzin alınmaksızın yapılan satışlar ve vergi işlemleri mutlak butlanla sakat olup geçersizdir. 2026 yılı güncel HMK ve TMK hükümleri, Adalet Bakanlığı uygulamaları ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik emsal kararları ışığında hazırlanan bu otoriter rehberde; vasi tayini dava sürecini, hastane vesayet raporu adımlarını, araç alımı için ek izin prosedürünü ve mahkeme dilekçe şablonlarını tüm hukuki derinliğiyle sunuyoruz.

1. Yasal Çerçeve: Türk Medeni Kanunu Madde 405 ve Kısıtlanma Halleri

Vesayet makamının müdahalesini gerektiren kısıtlanma nedenleri, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu (mevzuat.gov.tr) 405. maddesinde amir hükümle tanzim edilmiştir.

Kanunun belirlediği amir kurallar şunlardır:

• Akıl Hastalığı ve Akıl Zayıflığı (TMK Md. 405): Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Kısıtlama kararı verilebilmesi için resmi sağlık kurulu raporu şarttır.
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Vesayet davalarında görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi, yetkili mahkeme ise kısıtlanması istenen engelli bireyin MERNİS ikametgahının bulunduğu yer mahkemesidir.
• Fiil Ehliyetinin Ortadan Kalkması: Mahkemece kısıtlanarak kendisine vasi atanan birey "Tam Ehliyetsiz" statüsüne geçer. Kısıtlının kendi başına imzaladığı sözleşmeler, banka talimatları veya vekaletnameler hukuken geçersizdir; tüm işlemleri mahkeme denetiminde vasisi yürütür.

2. Adım Adım Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Krokisi

Zihinsel veya demans engelli yakınına vasi tayin edilmek isteyen aile bireylerinin izlemesi gereken resmi adli süreç 4 aşamadan oluşur:

1. 1. Aşama - Sulh Hukuk Mahkemesi'ne Dilekçe ile Başvuru:
   Engelli bireyin birinci derece yakınları (eşi, çocukları, anne veya babası) veya ilgililer, ikametgah Sulh Hukuk Mahkemesi'ne gerekçeli Vasi Tayini Dava Dilekçesi ile başvurur. Başvuru e-Devlet UYAP Vatandaş Portalı üzerinden veya bizzat adliye tevzi bürosundan harçsız/düşük harçla açılabilir.
2. 2. Aşama - Resmi Sağlık Kurulu Vesayet Raporu Sevk Zinciri:
   Mahkeme, başvuranın getirdiği eski raporla yetinmez. HMK uyarınca kısıtlanacak kişiyi resmi yazı ile yetkili bir devlet veya şehir hastanesinin Sağlık Kurulu'na sevk eder. Heyet muayenesinde hekimler kısıtlının mental durumunu inceler ve rapora: "Akıl zayıflığı mevcuttur, kendi işlerini sevk ve idare edemez, Türk Medeni Kanunu'nun 405. maddesi uyarınca kısıtlanması ve vasi tayini uygundur" ibaresini yazar.
3. 3. Aşama - Emniyet / Kolluk Tahkikatı ve Duruşma:
   Mahkeme, vasi adayı hakkında adli sicil kaydı ve kolluk (polis/jandarma) vasıtasıyla ahlaki ve ekonomik durum tahkikatı yaptırır. Vasi adayının kısıtlı ile menfaat çatışması içinde olmaması, haysiyetsiz hayat sürmemesi ve kısıtlıya özenle bakabilecek durumda olması aranır.
4. 4. Aşama - Vesayet Kararının Çıkması ve İlanı:
   Hakim, duruşmada vasi adayını dinleyerek kısıtlama kararı verir. Karar kesinleştikten sonra Nüfus Müdürlüğü'ne bildirilir ve kişinin nüfus kütüğüne "Kısıtlıdır" şerhi tescil edilir.

3. Semantik Karşılaştırma Matrisi: Vasi vs. Kayyım vs. Yasal Danışman

Hukuk sistemimizde vesayet makamının atadığı temsilcilerin yetki ve görev farklarını gösteren karşılaştırma tablosu:

4. Zihinsel Engelli Adına ÖTV'siz Araç Alımında Mahkeme Ek İzin Prosedürü

Zihinsel engelli bireyler (%90 ve üzeri zihinsel yetersizliği olanlar) adına sıfır kilometre ÖTV Muafiyetli Araç Alımı sürecinde noterler ve vergi daireleri yalnızca vasilik ilamını kabul etmez. Vesayet Makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi'nden araç alımına dair kesinleşmiş Ek İzin Kararı aranır.

Hakim bu izni verirken şu 3 hayati kriteri denetler:

• 1. Kısıtlının Malvarlığı ve Banka Durumu: Aracın bedeli kısıtlının kendi banka hesabından mı ödenecek yoksa vasinin kendi öz kaynağından mı karşılanacak? Eğer araç bedeli engellinin bankasındaki paradan ödenecekse, hakimin engellinin geçimini tehlikeye atmayacak miktarda tasarrufu olup olmadığını denetlemesi zorunludur.
• 2. Kısıtlının Menfaati ve Bakım İhtiyacı: Alınacak aracın kısıtlının hastane, rehabilitasyon ve sosyal ihtiyaçlarında fiilen kullanılacak olması şarttır. Hakim, vasiye aracın sadece engelli için kullanılacağına dair taahhütname imzalatır.
• 3. Kredi veya Borçlanma Yasağı: Hakimler, engelli adına kredi çekilerek araç alınmasına kesinlikle izin vermez. Araç bedelinin peşin olarak ödenmesi zorunludur.

5. Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Dilekçesi Taslağı

Zihinsel veya demans engelli yakını için Sulh Hukuk Mahkemesi'ne sunulacak resmi başvuru metni:

6. Mahkemeden ÖTV'li Araç Alımı Ek İzin Dilekçesi Taslağı

Vasi atandıktan sonra engelli yakını adına ÖTV muafiyetli araç alabilmek için Sulh Hukuk Mahkemesi'ne verilecek ek izin dilekçesi:

7. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Emsal Kararları

Vesayet davalarında ve ek izin süreçlerinde Yargıtay'ın benimsediği temel hukuki ilkeler:

• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (E: 2018/4512, K: 2019/3120): "Vasinin kısıtlı adına ÖTV muafiyetli araç alımı talebinde; aracın kısıtlının tedavi, rehabilitasyon ve sosyal hayatına doğrudan katkı sağlayacağı, alım bedelinin kısıtlıya maddi yük getirmeyeceği anlaşılıyorsa, mahkemenin 'araca gerek yoktur' şeklindeki soyut gerekçeyle talebi reddetmesi usul ve yasaya aykırıdır. Mahkemece kısıtlının üstün yararı gözetilerek ek izin kararı verilmelidir."
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Emsal Kararı: Akıl zayıflığı bulunan bireyin kendi adına bankada hesap açması, gayrimenkul bağışlaması veya araç tescil ettirmesi işlemlerinde vesayet makamının izni olmaksızın yapılan tüm tasarrufların butlanla sakat olduğu içtihat altına alınmıştır.

Engelli bireye vasi tayini davası ne kadar sürer?

Sulh Hukuk Mahkemesi'nde açılan vasi tayini davaları, mahkemenin kısıtlıyı sağlık kuruluna sevk etmesi ve hastane heyet raporunun mahkemeye dönüş süresine bağlı olarak genellikle 2 ila 4 ay arasında kesin karara bağlanmaktadır.

Vasi olan kişi kısıtlının engelli maaşını veya evde bakım parasını çekebilir mi?

Evet. Mahkemece verilen vasilik ilamı ile PTT veya bankaya müracaat eden vasi, kısıtlı adına tahakkuk eden engelli aylığını ve evde bakım yardımını kısıtlının bakım ve iaşe masraflarında kullanmak üzere çekmeye yetkilidir.

Vasi tayin edilen engelli adına ÖTV'siz araç almak için hakimden izin almak şart mı?

Evet, kesinlikle şarttır! Zihinsel engelli veya kısıtlı bireyler adına yapılacak araç alımlarında noterler ve vergi daireleri, vasilik belgesinin yanında Sulh Hukuk Mahkemesi'nden alınmış kesinleşmiş 'ÖTV Muafiyetli Araç Alımı Ek İzin Kararı'nı zorunlu olarak aramaktadır.

Vasi, kısıtlının adına aldığı engelli aracını istediği zaman satabilir mi?

Hayır. Vasi, engelli adına tescil edilen aracı kendi başına satamaz. Aracın satılabilmesi için yine Sulh Hukuk Mahkemesi'ne başvurularak 'Araç Satış İzni' alınmalı ve satış mahkeme kontrolünde veya bilirkişi takdiriyle yapılmalıdır.

Vasi tayini kararının süresi var mıdır, yenilenmesi gerekir mi?

Türk Medeni Kanunu'nun 456. maddesi uyarınca vasi kural olarak 2 yıl için atanır. Sulh Hukuk Mahkemesi her 2 yılın sonunda vasinin görevini ikişer yıllık sürelerle uzatabilir. Vasi her yıl mahkemeye kısıtlının malvarlığına ilişkin yıllık hesap raporu sunmakla yükümlüdür.